Bir iş yerinde herkesin nefret ettiği, kimsenin mantığını açıklayamadığı ama yıllardır kullanılan bir form düşünün. Formda aynı bilgi üç ayrı yere yazılır, sonra taranır, e-postayla gönderilir ve nihayet çıktısı alınarak bir dolaba kaldırılır. Bir gün biri çıkıp süreci tek tuşa indiren yeni bir yöntem önerir. Odada kısa bir sessizlik olur. Ardından o kadim cümle duyulur: “Ama biz hep böyle yaptık.” İşte insan zihninin en tuhaf savunma mekanizmalarından biri burada sahneye çıkar: Mantıksız olduğu bilinen eski yapıyı, sırf çalıştığı kanıtlanmış olduğu için korumak.
Bu direnç yalnızca tembellik değildir. Zihin, dünyayı sürekli yeniden hesaplamak istemez; çünkü hesaplamak pahalıdır. Alışkanlıklar, beynin enerji tasarrufu sağlayan kısa yollarıdır. Bir davranış tekrarlandıkça karar olmaktan çıkar, otomatik bir programa dönüşür. Program kusurlu olabilir, hatta gülünç sonuçlar üretebilir; fakat en önemli avantajı öngörülebilir olmasıdır. Zihin çoğu zaman iyi olanı değil, sonucunu tahmin edebildiği şeyi tercih eder. Tanıdık bir eziyet, bilinmeyen bir kolaylıktan daha güvenli görünebilir.
Çelişki neden rahatsız eder?
Kognitif çelişki, aynı anda uyuşmayan iki düşünceyi taşırken oluşan zihinsel gerilimdir. “Bu yöntem saçma” düşüncesiyle “Bu yöntemi yıllardır kullanıyorum” bilgisi yan yana geldiğinde insanın önünde iki yol belirir. Ya yöntemi değiştirecek ya da geçmişteki davranışını haklı gösterecektir. Değişim emek, risk ve belirsizlik içerdiğinden zihin çoğu kez ikinci yolu seçer. Böylece “Saçma olabilir ama en azından sorun çıkarmıyor”, “Yenisi daha kötü olabilir” veya “Bunun mutlaka bilmediğimiz bir nedeni vardır” gibi küçük savunma cümleleri üretilir.
Asıl mesele, eski alışkanlığın yalnızca bir davranış olmamasıdır. Zamanla kimliğe, statüye ve hatıralara bağlanır. Bir yönetici yirmi yıl boyunca belli bir sistemi savunmuşsa sistemi değiştirmek, yalnızca teknik bir güncelleme değildir; geçmişte yanılmış olabileceğini kabul etmektir. Bir aile, kuşaklar boyunca aynı iletişim biçimini sürdürmüşse yeni bir dil öğrenmek, eski otoritelerin sorgulanması anlamına gelebilir. Bu nedenle yapılar mantıkları sayesinde değil, insanlara kim olduklarını anlattıkları için yaşayabilir.
Çalışmak ile iyi çalışmak aynı şey değildir
Eski düzenlerin en güçlü kozu, tamamen başarısız olmamalarıdır. Bir köprü her gün sallanarak da insanları karşıya geçirebilir. Fakat geçişin mümkün olması, köprünün iyi tasarlandığını kanıtlamaz. Benzer biçimde bir alışkanlığın sonuç üretmesi; onun verimli, adil, sağlıklı veya sürdürülebilir olduğunu göstermez. İnsan zihni ise “henüz yıkılmadı” ifadesini kolayca “sağlam” diye tercüme eder. Felaket yaşanmadıkça kusur, sistemin karakteri gibi kabul edilir.
Bu yanılgıyı aşmanın yolu, eskiyi aşağılamak değildir. İnsanlar alışkanlıklarına saldırıldığında fikirlerini değil, benliklerini savunmaya başlar. Daha etkili yaklaşım, yapının geçmişte hangi sorunu çözdüğünü anlamaktır. Belki o gereksiz form, bir zamanlar kayıp kayıtları önlüyordu. Belki ailedeki katı kural, belirsiz bir dönemde güvenlik sağlıyordu. Bir yapının eski işlevini görmek, bugünkü işlevsizliğini daha sakin biçimde tartışmayı mümkün kılar.
Değişim de büyük bir devrim gibi sunulmamalıdır. Zihin, uçurumdan atlamaya değil, küçük deneylere daha kolay razı olur. Yeni yöntem sınırlı bir alanda denenebilir; sonuçları ölçülebilir ve geri dönüş kapısı açık tutulabilir. Böylece bilinmeyen, yavaş yavaş tanıdık hale gelir. Direnç çoğu zaman kanıt eksikliğinden değil, güven eksikliğinden doğar.
Sonunda şu rahatsız edici gerçekle karşılaşırız: İnsan, mantıklı bir varlık olmaktan çok, kendi sürekliliğini korumaya çalışan bir anlatı ustasıdır. Eski alışkanlıklarımızı savunurken bazen sistemi değil, geçmişteki kendimizi aklamaya çalışırız. Gerçek zihinsel olgunluk ise dün işe yarayan şeye teşekkür edip bugün artık gerekmediğini söyleyebilmektir. Çünkü bilgelik, her eski köprüyü yakmak değil; hangisinin bizi karşıya geçirdiğini, hangisinin yalnızca aynı kıyıda oyaladığını fark etmektir.
Özel görelilik teorisi bilimin en büyük başarılarından biriydi. Evrene bakış tarzımızı o denli devrimcileştirmişti ki, ancak dünyanın yuvarlak olduğunun keşfedilmesiyle karşılaştırılabilirdi. Göreliliğin, kısmen yerine geçtiği eski Newton yasalarından çok daha kesin bir ölçüm yöntemi inşa etmesi, devasa ileri adımlar atılmasını da olanaklı kıldı. Ne var ki, zamana ilişkin felsefi sorun Einstein’ın görelilik teorisiyle ortadan kaldırılmış değildir. Eğer yeni bir şey varsa, o da bu sorunun eskisinden çok daha keskin hale gelmesidir. Daha önce de açıkladığımız gibi, zamanın ölçülmesinde öznel ve hatta keyfi bir yön olduğu açıktır. Ancak bu, zamanın salt öznel bir şey olduğu sonucuna çıkmaz. Einstein’ın tüm yaşamı, doğanın nesnel yasalarının peşinden gitmeye adanmıştı. Sorun, zaman da dahil olmak üzere doğa yasalarının, herkes için, nerede olduklarından ve hangi hızda hareket ettiklerinden bağımsız olarak, aynı olup olmadığıdır. Bu sorunda, Einstein bocalamıştır. Bazen bunu kabul eder gözükmüş, bazen de reddetmiştir. Doğanın nesnel süreçleri, kendilerinin gözleniyor ya da gözlenmiyor oluşlarınca belirlenmez. Kendilerinde ve kendileri için vardırlar. Evren ve bu nedenle de zaman, onları gözlemleyecek insanoğlu olmadan önce de vardı ve onlarla kendini meşgul edecek insan kalmadığında da varolmayı sürdürecektir. Maddi evren, ölümsüz, sonsuz ve sürekli değişim halindedir. Bununla birlikte, insan aklının evreni kavrayabilmesi, onun bizim için bir gerçeklik haline gelebilmesi için, onu parçalı kavramların diline çevirmek, analiz etmek ve ölçmek gerekir. Evreni gözleyiş tarzımız (gözlenmekte olan şeye müdahale edecek fiziksel süreçler içermediği sürece) onu değiştirmez. Ancak onun bize görünüş tarzı gerçekten de değişebilir. Bizim açımızdan, dünya durgun gözükür. Fakat dünyamızdan uzaklaşmakta olan bir astronot açısından, dünya, yanından hızla fırlayıp geçen bir şey olarak görünür. Çok ince bir espri anlayışına sahip görünen Einstein’ın, bir keresinde şaşkın bir bilet kontrol memuruna, “Oxford bu trene kaçta varıyor?” diye sorduğu söylenir.