Bir bisiklete binmeyi anlatmayı deneyin. Dengenin nasıl kurulduğunu, pedalın hangi milisaniyede çevrileceğini, gidonun ne kadar kırılacağını kelimelere dökmeye çalışın. Muhtemelen birkaç cümle sonra kendinizi komik bir teknik kılavuzun içinde kaybolmuş bulursunuz. Oysa çocukken biri sizi hafifçe itti, düştünüz, tekrar bindiniz, diziniz kabuk bağladı ve bir gün bedeniniz şöyle dedi: Tamam, bunu biliyorum. İşte sessiz bilgi tam olarak burada başlar: Dilin sınırında, deneyimin derininde.
Sessiz bilgi, Michael Polanyi’nin meşhur ifadesiyle, söyleyebildiğimizden daha fazlasını bilmemizdir. Bir cerrahın neşteri tutuşunda, bir aşçının tuzu göz kararı atışında, bir müzisyenin notalar arasındaki boşluğu hissetmesinde, bir öğretmenin sınıftaki huzursuzluğu daha kimse konuşmadan sezmesinde yaşar. Bu bilgi kitaplara sığmaz demek kolay; daha doğrusu kitaplar ona yalnızca kapı aralar. İçeri girmek için yürümek gerekir.
Teori Sessizleştiğinde Güçlenir
İlginç olan şu: Sessiz bilgi teorinin düşmanı değildir. Tam tersine, teorinin bedene ve sezgiye işlemiş halidir. Satranç ustası tahtaya bakınca yüzlerce olasılığı tek tek hesaplamaz; bir örüntü görür. Ama o örüntü, yıllarca oynanmış oyunların, incelenmiş açılışların, kaybedilmiş finallerin tortusudur. Yani sezgi, çoğu zaman kılık değiştirmiş teoridir. Sadece konuşmayı bırakmış, göz kırpmaya başlamıştır.
Modern eğitim genellikle açık bilgiye âşıktır: tanımlar, maddeler, formüller, sınav soruları, ölçülebilir kazanımlar. Bunlar elbette gereklidir; harita olmadan yolculuk romantik ama tehlikelidir. Fakat yalnızca haritaya bakarak dağcı olunmaz. Dağın rüzgârını, taşın kayganlığını, yorgunluğun zihne oynadığı küçük oyunları bilmek gerekir. Bu bilgiler çoğu zaman ders notlarının kenarında değil, denemenin ve yanılmanın sert zemininde yazılır.
Sessiz bilginin en tuhaf tarafı, kişiyi hem alçakgönüllü hem de güçlü kılmasıdır. Çünkü insan gerçekten öğrendikçe, bildiklerinin büyük bölümünü açıklayamadığını fark eder. Usta marangoz tahtaya dokunur ve onun çatlayıp çatlamayacağını anlar; ama bunu bütünüyle cümleye çevirmesi istendiğinde duraksar. Bu duraksama bilgisizlik değil, bilginin derinliğidir. Bazı hakikatler kelimeye yaklaştıkça incelir, deneyime döndükçe yoğunlaşır.
Öğrenmek Birikmek Değil, Dönüşmektir
Bugün yapay zekâdan çevrim içi kurslara kadar her şey bilgiyi erişilebilir kılıyor. Harika bir çağdayız: Bir konuda giriş bilgisine ulaşmak artık dakikalar sürüyor. Fakat erişim, içselleştirme değildir. Bir videoyu izlemekle piyano çalmak arasındaki fark, menü okumakla yemek yemek arasındaki fark gibidir. Zihin anlar, beden ikna olmaz. Sessiz bilgi, işte bu ikna sürecinin adıdır.
Bu yüzden öğrenmenin en verimli biçimi çoğu zaman üçlü bir ritimle işler: görmek, yapmak, düşünmek. Önce bir ustayı izlersiniz. Sonra beceriksizce denersiniz. Sonra ne olduğunu anlamaya çalışırsınız. Ardından tekrar denersiniz. Bu döngü, bilgiyi yüzeyden derine indirir. Hatalar burada utanç verici kazalar değil, bilginin bedene çaktığı küçük çivilerdir. Her hata, eğer dikkatle okunursa, sessiz bir öğretmendir.
Jungiyen bir gözle bakarsak, sessiz bilgi yalnızca teknik bir beceri değil, gölgeyle karşılaşma biçimidir. İnsan öğrenirken yetersizliğini, sabırsızlığını, kendini beğenmişliğini, korkusunu görür. Bir enstrüman, bir dil, bir zanaat ya da bir bilim dalı bize sadece konuyu öğretmez; bizi de bize öğretir. Ustalık biraz da egonun törpülenmesidir. Başta ben bunu hemen anlarım diyen zihin, sonunda bu beni yavaş yavaş değiştiriyor diyen bir bilince dönüşür.
Sessiz bilginin gücü, hayatta kesin talimatların yetmediği yerlerde ortaya çıkar. İnsan ilişkileri, liderlik, sanat, bilimsel sezgi, kriz yönetimi, hatta ahlaki kararlar… Bunların hiçbiri yalnızca kurallarla çözülemez. Kurallar pusuladır; ama pusulayı tutan elin titrememesi deneyim ister. Kâğıt üzerindeki doğru ile yaşanmış doğru arasında bazen uçurum vardır.
Belki de iyi öğrenmenin sırrı, kelimelere fazla güvenmemek ama onları da küçümsememektir. Kelimeler kapıyı gösterir; deneyim kapıdan geçirir. Teori ışığı yakar; pratik gözleri alıştırır. Sessiz bilgi ise bir gün ansızın belirir: Eliniz doğru hareket eder, gözünüz doğru şeyi seçer, zihniniz gereksiz gürültüyü susturur. O an anlarsınız: Bilmek, her zaman anlatabilmek değildir. Bazen bilmek, dünyaya daha isabetli dokunabilmektir.
İnsanların, uzun bir toplumsal evrim sürecinin ürünü olan mantıksal düşünme yetenekleri, biçimsel mantığın icadından, binlerce değil, milyonlarca yıl önce gelir. Locke bu düşünceyi daha 17. yüzyılda dile getirmişti: “Tanrı insanları güçbelâ iki bacaklı yaratıklar olarak yaratıp, sonra da onları akılcı hale getirmeyi Aristoteles’e bırakacak denli acımasız davranmıştır insanlara.” Locke’a göre mantığın berisinde, “fikirlerdeki tutarlılığı ya da tutarsızlığı algılama naif yetisi” yatmaktadır. Mantık kategorileri gökten zembille inmez. Bu biçimler insanlığın sosyo-tarihsel gelişim süreci içinde şekillenmişlerdir. Gerçekliğin, insanların zihinlerine yansımış temel genellemeleri olan bu kategoriler, her nesnenin onu diğerlerinden ayıran belli nitelikleri olduğu; her şeyin diğer şeylerle belirli ilişkiler içinde varolduğu; nesnelerin, birtakım özgül nitelikleri paylaştıkları büyük sınıflamalar oluşturdukları; kimi olguların diğerlerine sebebiyet verdikleri vb. gerçeğinden doğarlar. Bir dereceye kadar hayvanlar bile muhakeme etme ve verili bir durumdan bazı sonuçlar çıkarma yeteneğine sahiptirler. Yüksek memelilerde ve özellikle bonobo şempanzeleri üzerine yapılan son araştırmaların da çarpıcı biçimde gösterdiği gibi insansı maymunlarda bu yetenek hayli gelişmiştir. Ancak, muhakeme yeteneği insan türünün bir tekeli olmayabilirse de, akılcı düşünme yeteneğinin, en azından evrendeki küçük köşemizde şimdiye kadarki en yüksek noktasına insan zekâsının gelişiminde ulaştığına şüphe yoktur.