Okulsuzluğun romantizmi ve bedeli
Dijital çağın otodidaktı, kütüphanede toz yutan yalnız âlimden farklıdır. Onun manastırı tarayıcı sekmeleridir; hocası dokümantasyon, sınavı ise çalışmayan kod, kırılan prototip, yarım kalan proje, yanıt vermeyen terminaldir. Geleneksel eğitimi reddeden bu zihin tipi, çoğu zaman bir isyan cümlesiyle doğar: Bana ne öğreneceğimi söylemeyin, ben neye ihtiyacım olduğunu keşfederim. Bu cümlede hem özgürlük hem de tehlike vardır. Çünkü insan kendi kendinin öğretmeni olduğunda, aynı zamanda kendi cehaletinin de gardiyanı olur.
Otodidaktizm yeni değildir; fakat dijital çağ onu vahşi biçimde hızlandırdı. Eskiden bilgiye ulaşmak için kapı çalmak, arşiv kazmak, ustaya yaklaşmak gerekirdi. Bugün dokümantasyonlar, açık dersler, forumlar, makaleler, simülasyonlar ve yapay zekâ araçları, öğrenmeyi neredeyse çıplak elle tutulabilir hale getirdi. Bir kişi, üniversite anfisine hiç girmeden veri bilimi öğrenebilir, tasarım yapabilir, elektronik devre kurabilir, felsefe okuyabilir, oyun motoru yazabilir. Fakat burada asıl mesele erişim değil, dönüşümdür: Bilgiye bakan kişi, bilgi tarafından gerçekten değiştiriliyor mu?
İnsanların, uzun bir toplumsal evrim sürecinin ürünü olan mantıksal düşünme yetenekleri, biçimsel mantığın icadından, binlerce değil, milyonlarca yıl önce gelir. Locke bu düşünceyi daha 17. yüzyılda dile getirmişti: “Tanrı insanları güçbelâ iki bacaklı yaratıklar olarak yaratıp, sonra da onları akılcı hale getirmeyi Aristoteles’e bırakacak denli acımasız davranmıştır insanlara.” Locke’a göre mantığın berisinde, “fikirlerdeki tutarlılığı ya da tutarsızlığı algılama naif yetisi” yatmaktadır. Mantık kategorileri gökten zembille inmez. Bu biçimler insanlığın sosyo-tarihsel gelişim süreci içinde şekillenmişlerdir. Gerçekliğin, insanların zihinlerine yansımış temel genellemeleri olan bu kategoriler, her nesnenin onu diğerlerinden ayıran belli nitelikleri olduğu; her şeyin diğer şeylerle belirli ilişkiler içinde varolduğu; nesnelerin, birtakım özgül nitelikleri paylaştıkları büyük sınıflamalar oluşturdukları; kimi olguların diğerlerine sebebiyet verdikleri vb. gerçeğinden doğarlar. Bir dereceye kadar hayvanlar bile muhakeme etme ve verili bir durumdan bazı sonuçlar çıkarma yeteneğine sahiptirler. Yüksek memelilerde ve özellikle bonobo şempanzeleri üzerine yapılan son araştırmaların da çarpıcı biçimde gösterdiği gibi insansı maymunlarda bu yetenek hayli gelişmiştir. Ancak, muhakeme yeteneği insan türünün bir tekeli olmayabilirse de, akılcı düşünme yeteneğinin, en azından evrendeki küçük köşemizde şimdiye kadarki en yüksek noktasına insan zekâsının gelişiminde ulaştığına şüphe yoktur.