Az Bilen Neden Çok Emin Konuşur? Zihnin En Kurnaz Tuzağı

Az Bilen Neden Çok Emin Konuşur? Zihnin En Kurnaz Tuzağı

Dunning-Kruger Etkisi, insan zihninin en ironik şakalarından biridir: Bir konuda ne kadar az bilirsek, bazen o kadar emin konuşuruz. Çünkü bilmediğimizi bilmek de bir tür bilgidir; hatta çoğu zaman en zor kazanılan bilgidir. Yeni başlayan kişinin cesareti, çoğu zaman uzmanlığından değil, haritanın ne kadar büyük olduğunu henüz görmemiş olmasından gelir.

Bir düşünün: İlk kez gitarı eline alan biri üç akor öğrenince kendini sahneye çıkmaya hazır hissedebilir. Yeni yatırım yapmaya başlayan biri iki video izleyip piyasanın şifresini çözdüğünü sanabilir. Psikoloji hakkında birkaç popüler kavram okuyan biri ise aile toplantısında herkese teşhis koymaya başlayabilir. Burada mesele yalnızca komik bir kendini beğenmişlik değildir; mesele, zihnin kendi yetersizliğini ölçmek için de yine aynı yetersiz araçları kullanmasıdır.

Veziri Olan mı Kazanır, Tahtayı Gören mi?

Satrançta acemi göz önce taşları sayar: bir piyon fazla, kalite önde, vezir hâlâ masada mı? Çünkü madde görünürdür; elde tutulur, hesaplanır, parlatılır. Hayatta da böyledir. Banka hesabı, unvan, takipçi sayısı, arabanın modeli, evin semti… Bunlar tahtadaki taş avantajı gibidir. İnsan kendini güvende hisseder: Daha çok taşım var, demek ki kazanıyorum. Fakat satranç tahtası, hayat kadar acımasız bir öğretmendir. Bazen bir vezir, yanlış karede duran yalnız bir kral kadar çaresizdir.

Konum avantajı ise daha sessizdir. Bağırmaz, gösteriş yapmaz, vitrine çıkmaz. Merkez kontrolü, açık hatlar, güvenli kral, uyumlu taşlar, rakibin zayıf kareleri… Bunlar ilk bakışta altın gibi parlamaz. Ama oyunun kaderini belirleyen çoğu zaman tam da bu görünmez mimaridir. Hayatta konum avantajı; doğru yerde bulunmak, doğru insanlarla temas etmek, doğru zamanda susmak, enerjini doğru cepheye yığmak, kendi iç kaleni korumaktır.

Bildiğini Bilmeden Bilmek: Ustalığın Sessiz Motoru

Bir bisiklete binmeyi anlatmayı deneyin. Dengenin nasıl kurulduğunu, pedalın hangi milisaniyede çevrileceğini, gidonun ne kadar kırılacağını kelimelere dökmeye çalışın. Muhtemelen birkaç cümle sonra kendinizi komik bir teknik kılavuzun içinde kaybolmuş bulursunuz. Oysa çocukken biri sizi hafifçe itti, düştünüz, tekrar bindiniz, diziniz kabuk bağladı ve bir gün bedeniniz şöyle dedi: Tamam, bunu biliyorum. İşte sessiz bilgi tam olarak burada başlar: Dilin sınırında, deneyimin derininde.

Sessiz bilgi, Michael Polanyi’nin meşhur ifadesiyle, söyleyebildiğimizden daha fazlasını bilmemizdir. Bir cerrahın neşteri tutuşunda, bir aşçının tuzu göz kararı atışında, bir müzisyenin notalar arasındaki boşluğu hissetmesinde, bir öğretmenin sınıftaki huzursuzluğu daha kimse konuşmadan sezmesinde yaşar. Bu bilgi kitaplara sığmaz demek kolay; daha doğrusu kitaplar ona yalnızca kapı aralar. İçeri girmek için yürümek gerekir.

Demir Bağlama Kapasitesinin akla getirdikleri

uyarı: bu bir tıp yazısı değildir.

Öncelikle neden demir ile bilgi kafamın içinde eşleşir gibi oldu onu bulmalıyım.

 Dünyada oksijen, silisyum ve alüminyumdan sonra en bol bulunan element, Ağır metallerin en önemlisi. Yer kabuğunda % 4,2 nispetinde bulunurmuş. Taş devrinden sonra gelen çağa da ismini vermiş. Dünyada demiri ilk kez bulanlar Türkler, mö.1200, olduğu için bu konuda uzman olagelmişler. Daha önce belirtmiştim, şamanlar demircileri ustaları sayarmış! Hala ülkemizde ad ve soyadında demir geçen ciddi bir çoğunluk var. (Benim baba soyadımda da var). Türk boyları ve Osmanlıların başarısını demircilikteki ustalığa bağlayanları da hatırlarım. 

Her neyse vücudumuzdaki demir elementinden ne haber diye araştırdım. 

Görünmezlik Pelerini Giymek

“Daha iyi bir fikrim var,” gülümseyerek motosiklete
yaklaştı, sanki üzerine eğilir gibi oldu ve sonra puffff… Motosiklet
ortadan yok olmuştu.
“Bu nasıl oldu?” Gözlerine inanamıyordu kadın.
“Sihirbazlık, ufak bir gösteri.” Kıkırdadı adam.
“Peki nereye gitti?”
“Hiçbir yere. Halen burada duruyor. Sadece görünmezlik
pelerini giydi.” O kadar rahattı ki tavırları, gülüşü, sözleri,
kadın bunu gerçekten olağanmış gibi hissetti. Motosikletin az
önce durduğu yere gitti, eliyle bacağıyla çemberler çizip bir
kaç tekme savurdu ama ortada sadece bir boşluk vardı işte.
“Boşuna debeleniyorsun, iyi ki şu yeşil evin balkonunda
çamaşır asan kadın seni görmüyor,” dedi adam kahkahaları
arasında.
“Ben de motosikleti görmemekle kalmıyorum, ona dokunamıyorum
bile!” dedi kuşkulu bir ses tonuyla.
“Seni daha fazla merakta bırakmak istemem, bu sihirli
bir şey değil. Motosikletin titreşim hızını biraz yükselttim,
dolayısıyla onu artık göremeyiz ama emin ol yerinden bir
santim kıpırdamadı.”
Laniakea’dan alıntı