Veritabanı normalizasyonu, kulağa kuru bir mühendislik ritüeli gibi gelir: tekrar eden bilgiyi ayır, tabloları parçala, ilişkileri tanımla, çelişkiyi azalt. Bir müşterinin adı üç yerde geçmesin; adres değişirse bütün evreni tek tek düzeltmek zorunda kalmayalım. Ne güzel, ne temiz, ne akıllıca. Fakat insan zihni de bazen kendini böyle düzenlemeye kalkar: anıları ayrı tablolara, duyguları ayrı sütunlara, ilişkileri yabancı anahtarlara bağlar. Sonra bir gün fark ederiz ki hayatımız çalışıyor ama yaşamıyor olabilir.
Normalizasyonun temel vaadi şudur: tekrar kötüdür, belirsizlik tehlikelidir, fazlalık hataya yol açar. Bu, bilgisayar sistemleri için son derece doğrudur. Ama ruh için her zaman değil. Çünkü insan, yalnızca veriden oluşmaz; yankıdan, fazlalıktan, tekrar eden rüyalardan, aynı hataya farklı kostümler giydirerek dönmekten oluşur. Bir veritabanında tekrar, depolama israfıdır. Bir bilinçte tekrar, bazen travmanın kapıyı yeniden çalmasıdır; bazen de ruhun henüz sindiremediği bir hakikati tekrar tekrar sahnelemesidir.
Düzenin Masum Maskesi
Düzen hastalığı, çoğu zaman erdem kılığına girer. Masanız tertemizdir, dosyalarınız kusursuz adlandırılmıştır, notlarınız etiketlenmiştir, zihninizdeki herkesin yeri bellidir. Şu kişi güvenilmezler tablosundadır, şu olay çocukluk şemasına bağlanmıştır, şu duygu gereksiz tekrar olarak silinmelidir. Dışarıdan bakınca bu bir bilgelik gibi görünür. İçeriden bakınca ise bazen korkunun mimarlığıdır.
Çünkü aşırı düzen, çoğu zaman kaosa duyulan saygıdan değil, kaostan duyulan panikten doğar. İnsan, kendini korumak için dünyayı parçalar. Sevgiyi, arzuyu, öfkeyi, suçluluğu, pişmanlığı ayrı bölmelere koyar. Böylece hiçbir şey birbirine bulaşmaz. Fakat ruh, ilişkisel bir veritabanı gibi davranmayı reddeder. Annenizin sesiyle patronunuzun bakışı aynı anda tetiklenebilir. Bir şarkı, on yıl önceki bir ayrılığı bugünkü bir kararla birleştirebilir. Bilinçdışı, normal form kurallarına uymaz; o daha çok eski bir bodrum katı gibidir: kutular etiketlidir ama içlerinden deniz kabuğu, kırık saat ve unutulmuş bir öfke birlikte çıkar.
Tekrarın Karanlık Bilgeliği
Normalizasyon, bilgi tekrarını azaltır; psikoloji ise bazen tekrarın anlamını dinler. Jungiyen bakışla söylersek, tekrar eden motifler arketipsel bir dil konuşabilir. Aynı tip insanlara âşık olmak, aynı tartışmayı farklı ilişkilerde yaşamak, aynı başarısızlığı başka sahnelerde üretmek yalnızca hata değildir. Bunlar zihnin bozuk kayıtları değil, ruhun okunmamış sorgularıdır. Bir yazılımcı olsaydık şöyle derdik: Sistem aynı uyarıyı veriyorsa logları silme, kaynağa bak.
Fakat modern insan logları silmeyi seviyor. Takvim uygulamasıyla kaygısını, görev listesiyle boşluğunu, klasör yapısıyla kimlik dağınıklığını yönetmeye çalışıyor. Her şey kategorize edilirse acı azalacak sanıyor. Oysa bazı acılar kategoriye girmeyi reddeder. Onları bir etikete sıkıştırdığınızda küçülmezler; sadece başka yerden sızarlar. Tıpkı kötü tasarlanmış bir veritabanında olduğu gibi, bastırılmış bilgi beklenmedik bir sorguda karşınıza çıkar.
Parçalamak mı, Bütünlemek mi?
Normalizasyonun güzelliği, gereksiz bağımlılıkları çözmesidir. Belki psikolojik olgunluk da buna benzer: Başkasının sevgisini kendi değerimizin ana tablosu yapmamak, geçmişteki bir yarayı bugünkü her ilişkiye otomatik bağlamamak, çocukluk korkusunu yetişkin kararlarımızın birincil anahtarı ilan etmemek. Bu anlamda içsel normalizasyon sağlıklıdır. Kim neye bağlı, hangi inanç hangi deneyimden türemiş, hangi duygu aslında kime ait? Bunları ayırmak, insanı özgürleştirir.
Ama tehlike, ayırmanın bütünleştirmeyi unutturmasıdır. Veritabanında tablolar parçalanır ama ilişkiler korunur. Zihinde ise bazı insanlar sadece parçalar: iş kimliği, aile kimliği, dijital kimlik, arzu, vicdan, gölge. Sonra bu tablolar arasında bağlantı kuramaz. Sonuç: tutarlı ama cansız bir benlik. Her şey yerli yerindedir; fakat içeride kimse evde değildir.
Belki de mesele, zihni tamamen normalleştirmek değil; hangi tekrarın hata, hangi tekrarın çağrı olduğunu ayırt etmektir. Bazı tekrarlar silinmelidir: kendini değersizleştiren cümleler, miras alınmış korkular, otomatik savunmalar. Bazı tekrarlar ise dinlenmelidir: rüyalar, sezgiler, bedende dönüp duran gerilimler, aynı cümlenin içimizde bıraktığı yankı. İnsan, yalnızca optimize edilecek bir sistem değil; anlam arayan bir ormandır.
Sonunda veritabanı bize güçlü bir metafor sunar: Bilgiyi düzenle, ama canlılığı öldürme. Tekrarı azalt, ama ritmi yok etme. İlişkileri tanımla, ama gizemi kapatma. Çünkü ruhun en derin tablolarında bazen birincil anahtar yoktur. Bazı kayıtlar eksik, bazı alanlar boş, bazı bağlantılar yasadışıdır. Ve insan tam da bu kusurlu şemada kendini bulur: düzen ile dağınıklık, mantık ile rüya, veri ile kader arasında.