Otobüsün Sessiz Anayasası
Bir otobüse bindiğinizde yalnızca bir yerden başka bir yere gitmezsiniz; küçük, hareketli ve havasız bir toplum modelinin içine girersiniz. Kapılar açılır, insanlar doluşur, kartlar bipler, şoför dikiz aynasından evrenin kaderini izler. Her şey sıradan görünür. Oysa birkaç saniye içinde görünmez bir anayasa yürürlüğe girer: Kim nereye duracak, kim kime yol verecek, kim gözünü kaçıracak, kim koltuğu hak edecek?
İlk hiyerarşi oturma düzeninde belirir. Cam kenarı, modern insanın minyatür krallığıdır. Oraya yerleşen kişi yalnızca oturmaz; manzaraya, cama yaslanma hakkına ve dış dünyayla mesafeli bir ilişki kurma ayrıcalığına sahip olur. Koridor tarafı daha diplomatik bir bölgedir; inenlere kalkmak, geçenlere diz çekmek, çantaları kurtarmak gerekir. Orta kapıya yakın koltuklar stratejiktir, çünkü kaçış kolaydır. Arka beşli ise gençlik cumhuriyeti, yüksek sesli telefon videoları ve bastırılmış isyanların amfitiyatrosudur.
Ayakta duranların dünyası daha serttir. Tutunma demiri, şehir insanının sivil silahıdır. Ona ilk ulaşan, küçük bir güvenlik alanı kazanır. Sonra dirsekler, çantalar, omuzlar devreye girer. Kimse açıkça savaş ilan etmez; fakat herkes bedeniyle müzakere eder. Bir adım ileri gitmek bazen cesaret, bazen kabalık, bazen de hayatta kalma refleksidir. Kalabalıkta insan, kendi sınırlarının ne kadar geçirgen olduğunu şaşkınlıkla keşfeder.
Alan savunması en komik ve en trajik biçimini boş koltuk çevresinde gösterir. Bir koltuk boşalır boşalmaz otobüsün atmosferi değişir. Bakışlar hızlanır, ayaklar milimetrik hesaplar yapar, yaşlı bir teyze ile kulaklıklı bir genç arasında sessiz bir etik sınav başlar. Kim daha yorgun? Kim daha haklı? Kim daha önce gördü? Burada hukuk yoktur, ama herkesin içinde küçük bir mahkeme çalışır. Bazen biri oturur, diğeri camdan dışarı bakarak yenilgisini aristokratça taşır.
Otobüste bakış rejimi de başlı başına bir sosyolojik laboratuvardır. Fazla bakmak tehdittir, hiç bakmamak nezaket. İnsanlar birbirlerinin yüzlerini değil, yansımalarını izler: camda, telefonda, reklam panosunda. Göz teması, şehirde nadir ve tehlikeli bir akrabalık biçimidir. Bu yüzden çoğu yolcu telefonuna sığınır. Ekran, kişinin görünmez duvarıdır. Ben buradayım ama tam olarak sizinle değilim, der. Kalabalığın içinde özel oda icat etmenin en ucuz yolu budur.
Bu küçük evrenin sınıfsal tarafı da vardır. Sabah otobüsü, emeğin toplu nabzıdır. Uykusuz yüzler, ütüsü bozulmuş gömlekler, okul çantaları, pazardan dönen fileler aynı metal kutuda birleşir. Fakat eşitlik yanıltıcıdır. Kimisi işe giderken dinlenir, kimisi mesaisine otobüste başlamıştır bile: çocuk susturur, yaşlısına yer arar, ayakta bilgisayar çantasını korur. Toplu taşıma, kentin yorgunluğu adil dağıtmadığını gösteren hareketli bir grafiktir.
İlginç olan, bu düzenin çoğu zaman emir almadan işlemesidir. Kimse bize otobüste nasıl davranacağımızı ayrıntılı biçimde öğretmez; yine de öğreniriz. Önce aileden, sonra okul servisinden, sonra azar işiterek, sonra mahcup olarak. Sosyoloji tam da burada parlar: Toplum yalnızca büyük kurumlarda değil, birinin çantasını yan koltuğa koyup koymama kararında da yaşar. İktidar bazen devlet binasında değil, iki diz arasındaki on santimetrelik boşlukta kurulur.
Bu yüzden toplu taşıma yalnızca ulaşım aracı değildir; şehir ruhunun röntgenidir. Otobüs bize kim olduğumuzu gösterir: sabırsız, nazik, hesapçı, merhametli, yorgun, komik ve biraz da ilkel. Her durakta yeni bir toplumsal sözleşme yapılır, her frenle bedenler birbirine hatırlatılır. Belki de medeniyet dediğimiz şey, kalabalık bir otobüste düşmemek için yabancının omzuna tutunup sonra hiçbir şey olmamış gibi önümüze bakabilme sanatıdır.