İnsanlık, bulutu icat etmeden çok önce hafızasını göğe yüklemişti. Zeus’un şimşeğine, Athena’nın kalkanına, Prometheus’un ateşine bakarken aslında yalnızca masal dinlemiyoruz; binlerce yıllık deneyimin, korkunun, arzunun ve ahlaki gerilimin sıkıştırılmış bir dosyasını açıyoruz. Mitoloji, insan türünün en eski veri sıkıştırma teknolojilerinden biridir. Üstelik bu teknoloji ne elektrik ister ne sunucu odası; tek ihtiyacı ateş başında anlatacak bir ses ve dinleyecek biraz karanlıktır.
Veri sıkıştırma, tekrar eden örüntüleri bulur ve onları daha küçük bir biçime indirger. Bir fotoğraftaki aynı renkli pikselleri tek tek saklamak yerine, bu bölgede şu renk şu kadar devam ediyor der. Mit de benzer biçimde çalışır. Bir toplumun defalarca yaşadığı ihanetleri, savaşları, aşkları, açgözlülüğü, kibri, kurbanı ve dönüşümü tek bir kahramanın yolculuğuna yerleştirir. Oidipus sadece talihsiz bir kral değildir; körleşmiş bilincin, kaçtıkça yakalanan kaderin ve insanın kendinden saklanma yeteneğinin yoğunlaştırılmış formudur.
Tanrı dediğin bazen bir algoritmadır
Bir tanrı figürü, çoğu zaman doğa olayından fazlasıdır. Poseidon deniz değildir yalnızca; öfkenin, belirsizliğin, ticaretin, yolculuğun ve insanın kontrol edemediği güçlerle pazarlık etme çabasının sembolik arşividir. Athena yalnızca bilgelik tanrıçası değildir; stratejik aklın, ölçülü cesaretin, savaşta bile zihin kullanmanın şifrelenmiş öğretisidir. Bunlar basit karakterler değil, kültürel algoritmalardır: belirli koşullarda nasıl davranılacağına dair sıkıştırılmış karar modelleri.
Modern insan bu tür anlatılara bazen küçümseyerek bakar. Mit der, bilim öncesi çocukluk dönemi. Oysa bu aceleci bir yargıdır. Mitler fizik kitabı değildir; evrenin nasıl işlediğini değil, insan ruhunun basınç altında nasıl çatladığını anlatırlar. Bir mühendis köprünün taşıma kapasitesini hesaplar; mit, o köprüyü yapan kralın neden tanrılara meydan okumaması gerektiğini fısıldar. Biri dış dünyanın statiğini, diğeri iç dünyanın statiğini öğretir.
Jung’un arketip dediği şey burada devreye girer. Kahraman, gölge, bilge ihtiyar, ana tanrıça, hilebaz… Bunlar kişisel hayal gücünün süsleri değil, insan deneyiminin derin yapılardır. Her nesil aynı duygusal labirentlere girer: Babayı aşmak ister, anneyi kaybetmekten korkar, gücü arzular, ölümü inkâr eder, aşkı kutsar, ihaneti lanetler. Mit, bu labirentin haritasını bir ejderha, bir kılıç, bir mağara ve bir dönüş yoluyla kodlar. Haritayı açmayı bilmeyen, ejderhayı yalnızca ejderha sanır.
Veri sıkıştırmanın bir bedeli vardır: ayrıntı kaybı. Mitler de tarihin karmaşıklığını sadeleştirir. Bin köyün bin acısı, tek bir tanrıçanın gözyaşına dönüşür. Onlarca kuşağın politik çatışması, iki kardeşin kavgası olur. Bu tehlikelidir; çünkü sıkıştırılmış sembol, yanlış elde propaganda silahına dönüşebilir. Bir kahraman anlatısı, toplumu cesaretlendirebildiği gibi körleştirebilir de. Her sıkıştırılmış dosya gibi mit de açılırken dikkat ister; yoksa virüs de taşıyabilir.
Fakat yine de mitlerin gücü buradadır: İnsan zihni ham veriyi sevmez, anlam ister. Bir istatistik bize savaşta kaç kişinin öldüğünü söyler; bir destan, savaşın insanın ruhunda neyi öldürdüğünü gösterir. Rakam hafızaya zor girer, hikâye ise kapıyı kırar. Bu yüzden en gelişmiş çağda bile süper kahraman filmleri izliyoruz. Pelerinli figürler, eski tanrıların neon ışıklı torunlarıdır. Gotham, Thebes’in karanlık kuzenidir; uzay operaları, Olimpos’un metalik yankılarıdır.
Bugün yapay zekâ çağında, veriyi sıkıştırmayı matematiksel bir başarı olarak görüyoruz. Ama belki de asıl soru şudur: Biz hangi deneyimleri hangi hikâyelere sıkıştırıyoruz? Çocuklarımıza yalnızca başarı mitleri mi bırakıyoruz, yoksa bilgelik mitleri de mi? Prometheus’un ateşi teknolojidir, evet; ama aynı zamanda bedelini ödemeden güç çalmanın trajedisidir. Ikarus’un kanatları inovasyondur; ama güneşe fazla yaklaşan egonun eriyen balmumudur.
Mitoloji bize şunu hatırlatır: İnsan, anlam üreten bir canlıdır ve anlam, çoğu zaman sıkıştırılmış acıdır. Bir kahraman hikâyesi açıldığında içinden yalnızca macera çıkmaz; ataların uyarıları, annelerin korkuları, savaşçıların yaraları, bilgelerin suskunluğu çıkar. Belki de her büyük mit, insanlığın kendine gönderdiği eski bir dosyadır. Uzantısı masal görünür, içeriği ise şudur: Dikkat et, daha önce burada yanıldık.