Birbirini hiç tanımayan iki insanın, dünyanın farklı köşelerinde aynı probleme neredeyse aynı çözümü üretmesi tuhaf görünür. Biri İstanbul’da bir yazılım geliştirir, diğeri Helsinki’de benzer bir sistemi açık kaynak olarak yayımlar. Aralarında mesaj yoktur, ortak arkadaş yoktur, hatta aynı dili bile konuşmazlar. Yine de kodlarının mantığı şaşırtıcı ölçüde benzerdir. Peki bu paralellik basit bir tesadüf müdür, ortak insan doğasının sonucu mu, yoksa Carl Gustav Jung’un kolektif bilinçdışı dediği derin yapının dijital çağdaki yeni görünümü mü?
Jung’a göre insan zihni yalnızca kişisel anılardan oluşmaz. Bilincimizin altında, insanlığın ortak deneyimlerinden süzülmüş arketipsel örüntüler bulunur. Kahraman, gölge, anne, yolculuk ve yeniden doğuş gibi motiflerin birbirinden uzak kültürlerde ortaya çıkması bu ortak zemine işaret eder. Bugün aynı düşünceyi teknolojiye uyarlarsak, arketiplerin yalnızca masallarda değil, problem çözme biçimlerimizde de çalışabileceğini düşünebiliriz. Belki de böl ve yönet, geri bildirim al, hatayı ayıkla ve yeniden dene gibi algoritmik ilkeler modern çağın bilişsel arketipleridir.
Zihinler mi benziyor, sorunlar mı?
Burada mistik açıklamalara hemen koşmak gerekmiyor. Benzer sorunlar, olası çözümlerin uzayını daraltır. Bir köprü yapacaksanız yerçekimini ikna edemezsiniz; bir topluluğu yönetecekseniz güven, koordinasyon ve kaynak paylaşımıyla uğraşmak zorundasınızdır. Doğanın ve toplumsal hayatın kısıtları, bağımsız zihinleri benzer yöntemlere yöneltebilir. Kuşlarla uçakların kanatları aynı kökenden gelmez, fakat aynı fiziksel probleme cevap verir. Buna yakınsak evrim denir. Fikirler de yakınsak biçimde evrilebilir.
Dağıtık topluluklar bu olguyu hızlandıran dev laboratuvarlardır. Açık kaynak projeleri, çevrim içi forumlar, yurttaş bilimi ağları ve gönüllü çeviri grupları merkezi bir beyin olmadan düzen üretebilir. Her katılımcı yalnızca küçük bir parçayı görür; fakat katkılar birleştiğinde bütün, tek bir kişinin tasarlayamayacağı kadar karmaşık hâle gelir. Karınca kolonilerinde yol planlayan bir başmühendis bulunmadığı gibi, internet topluluklarında da her çözümün arkasında görünür bir mimar yoktur. Düzen bazen emirden değil, etkileşimden doğar.
Bu noktada kolektif bilinçdışını görünmez bir bulut sunucu gibi düşünmek baştan çıkarıcıdır: İnsanlık oraya bağlanır ve hazır fikirleri indirir. Fakat daha güçlü yorum, onun bir içerik deposu değil, ortak eğilimler bütünü olduğudur. Aynı bedensel sınırlara, benzer duygulara, örüntü arayan beyinlere ve karşılaştırılabilir toplumsal ihtiyaçlara sahibiz. Dolayısıyla aynı çözümü indirmiyor olabiliriz; aynı zihinsel mimari üzerinde benzer programları çalıştırıyor olabiliriz.
Algoritmanın gölgesi
Yine de benzerlik her zaman bilgelik üretmez. Dağıtık topluluklar etkili çözümler kadar ortak yanılgılar da geliştirebilir. Söylentiler, komplo teorileri ve dijital linçler de merkezi bir yönetici olmadan yayılır. Jung’un gölge arketipi burada önem kazanır: Topluluk, kabul etmek istemediği korkuları dışarıya yansıtarak sahte bir birlik kurabilir. Bir algoritmanın çok kişi tarafından tekrarlanması onun doğru, adil veya insani olduğu anlamına gelmez.
Bu nedenle kolektif üretimin değeri, yalnızca sonuçta değil, düzeltme mekanizmasında aranmalıdır. İyi dağıtık sistemler itiraza alan açar, hataları görünür kılar, farklı çözümleri karşılaştırır ve gücü tek noktada biriktirmez. Bilimsel yöntem de özünde böyle bir toplumsal algoritmadır: Varsay, dene, eleştir, tekrarla. Hiç kimse bütünü tek başına bilmez; fakat herkes denetlenebilir bir parça ekleyebilir.
Belki insanlığın en şaşırtıcı özelliği aynı fikirleri düşünmesi değil, düşüncelerini birbirinin hatalarını düzeltecek biçimde bağlayabilmesidir. Kolektif bilinçdışı bize ortak soruları verir; kültür farklı cevaplar üretir; dağıtık topluluklar ise bu cevapları çalışan prototiplere dönüştürür. Böyle bakınca ağın içinde dolaşan şey gizemli bir tek zihin değil, sayısız zihnin kesişiminden doğan geçici bir zekâdır. Kimse onu bütünüyle yönetmez. Yine de hepimiz, her paylaşım ve her itirazla, onun koduna küçük bir satır ekleriz.
