Telefonu eline alıyorsun. Daha arama çubuğuna dokunmadan, aklından geçen o şey karşına düşüyor: dün düşündüğün ayakkabı, arkadaşınla konuştuğun tatil rotası, çocukluğunda aklına takılan tuhaf bir oyuncak. İçinden küçük bir ürperti geçiyor: Evren bana göz mü kırpıyor, yoksa algoritma beynime gizli bir pencere mi açtı?
Bu sorunun çekiciliği tam da iki uç arasında salınmasında yatar. Bir yanda Jung’un senkronisite dediği anlamlı rastlantılar vardır: Nedensel olarak bağlantısız görünen olayların, iç dünyamızdaki bir gerilimle dış dünyadaki bir işaret arasında köprü kurması. Bir sembol, bir cümle, bir karşılaşma bize sanki görünmez bir düzenin parçasıymış gibi gelir. Öte yanda ise veri ekonomisi vardır: Tıklamalarımız, duraksamalarımız, konumlarımız, beğenilerimiz, kaydırma hızımız, hatta bir videoyu kaçıncı saniyede terk ettiğimiz bile davranışsal bir gölgeye dönüşür.
Algoritma kahin değil, iyi bir iz sürücüdür
Algoritmalar çoğu zaman zihnimizi okumaz; zihnimizin bıraktığı kırıntıları okur. Bir ürünü yüksek sesle söylememiş olabilirsin, ama ona giden patikayı çoktan açmış olabilirsin. Benzer hesapları takip etmiş, benzer yaş grubundaki insanların ilgilendiği içeriklere bakmış, aynı semtte aynı mağazaların yakınından geçmiş, aynı mevsimsel ihtiyacın içine girmiş olabilirsin. Makine senin tekil ruhunu değil, senin gibi davranan milyonlarca insanın ortak ritmini analiz eder.
Bu noktada insan egosunun hoşuna gitmeyen bir gerçek belirir: Bazen sandığımız kadar özgün değiliz. Canımızın çektiği şey, kişisel bir vahiyden çok kültürel bir dalganın içimizde yankılanması olabilir. Bahar gelince spor ayakkabı, yıl sonu yaklaşınca planlayıcı, ayrılık sonrası kişisel gelişim videosu… Algoritma, bireysel dramımızın içine toplumsal örüntüleri yerleştirir ve bize şöyle fısıldar: Bunu sadece sen istemiyorsun.
Yine de her şey algoritma değildir
Fakat meselenin diğer yüzünü küçümsemek de kolaycılık olur. İnsan zihni yalnızca veriyle açıklanacak bir makine değildir. Dikkat, seçici bir avcıdır. Bir şeyi düşünmeye başladığımızda dünya o şeyle dolmuş gibi görünür. Kırmızı araba almaya niyetlenince sokakların kırmızı arabalarla taşması gibi. Psikolojide buna seçici dikkat ve doğrulama yanlılığı diyebiliriz. Zihin, iç gündemine uygun işaretleri yakalar; uymayanları sessizce çöpe atar.
Burada senkronisite devreye girer. Jungiyen anlamda senkronisite, olayların fiziksel nedeninden çok psikolojik anlamına bakar. İnternette karşımıza çıkan bir içerik gerçekten algoritmik bir tahmin olabilir, ama bizde uyandırdığı sarsıntı yalnızca teknik değildir. O anda neden ona dikkat ettik? Neden yüzlerce içerik arasından o sembol bizi durdurdu? Belki algoritma kapıyı çalmıştır, ama kapıyı açan bilinçdışıdır.
Bu nedenle en sağlıklı tavır paranoya ile büyülenme arasında bir savaşçı dengesi kurmaktır. Ne her reklamı kozmik mesaj sanmak gerekir, ne de her anlamlı çakışmayı soğuk bir veri hesabına indirgemek. İnternet, modern insanın rüya alanına benzer: İçinde hem ticari manipülasyon vardır hem de ruhun projeksiyonları. Akış dediğimiz şey, biraz pazar yeri, biraz ayna, biraz da labirenttir.
Peki ne yapmalı?
İlk adım, kendi dikkatinin izini sürmektir. Hangi içerik seni yakalıyor? Hangi korkularına, arzularına, eksikliklerine sesleniyor? İkinci adım, dijital hijyendir: izinleri kontrol etmek, çerezleri sınırlamak, öneri sistemlerine körü körüne teslim olmamak. Üçüncü ve daha derin adım ise şudur: Karşına çıkan şeyi hemen gerçeklik kanıtı sayma; önce onun sende hangi kapıyı açtığını sor.
Sonuçta internette tam düşündüğümüz şeyin karşımıza çıkması ne yalnızca tesadüftür ne de yalnızca algoritma. Bu, insan zihninin anlam arama iştahı ile makinelerin örüntü yakalama becerisinin kesiştiği tuhaf bir sınır bölgesidir. Orada hem veri konuşur hem bilinçdışı. Belki de çağımızın yeni kehaneti budur: Tanrılar bulutların arasından değil, bildirim ekranından seslenir. Ama bilge kişi, her bildirime secde etmez; önce kimin konuştuğunu dinler.
