Gerçekte Yok Denen Sayı Dünyayı Nasıl Çalıştırıyor?

Matematikte bazen kapı açılmaz. Anahtarı çevirirsiniz, denklem direnç gösterir, gerçek sayılarla ilerlersiniz ama bir noktada duvara çarparsınız. Mesela x² + 1 = 0 denklemini ele alalım. Gerçek sayılar evreninde hiçbir sayının karesi -1 değildir. Pozitifin karesi pozitif, negatifin karesi yine pozitiftir. Sıfırın karesi de sıfırdır. O halde bu denklem çözümsüz müdür? Matematikçinin en sevdiği cevap burada sahneye çıkar: Henüz çözümsüz.

İşte i sayısı bu meydan okumadan doğar. Tanımı yalındır: i² = -1. İlk bakışta bu, çocukça bir hile gibi görünebilir. Olmayan bir sayı uydur, sonra da denklemi çözdüğünü söyle. Fakat matematikte büyük devrimlerin çoğu böyle başlar: Önce imkânsız görünen bir fikre isim verilir, sonra o isim bir evren kurar. Sıfır da bir zamanlar tuhaftı. Negatif sayılar borçtan başka bir şey değil sanılıyordu. Kesirler, irrasyoneller, sonsuzluklar… Matematik tarihi, aklın kendi sınırlarını genişletme tarihidir.

Aklın Görünmez Tuzakları: Mantık Bizi Her Zaman Doğruya Götürür mü?

Mantık çoğu zaman zihnin pusulası olarak görülür. Doğru kullanıldığında bizi çelişkilerden uzaklaştırır, iddiaları sınamamızı sağlar ve düşünceler arasındaki görünmez bağları ortaya çıkarır. Ne var ki pusula, haritanın kendisi değildir. Kuzeyi gösterebilir ama hangi yola girmemiz gerektiğini söylemez. Mantığın gücü tam da burada başlar; sınırı da burada belirir.

Mantık Ne İşe Yarar?

En basit hâliyle mantık, düşüncenin biçimini inceler. Örneğin bütün insanlar ölümlüyse ve Sokrates bir insansa, Sokrates’in ölümlü olduğu sonucuna ulaşırız. Bu çıkarımın gücü, Sokrates hakkında ne hissettiğimizden bağımsız olmasıdır. Onu sevsek de sevmesek de sonuç değişmez. Mantık, duyguların gürültüsünü azaltarak öncüller ile sonuç arasındaki yapısal ilişkiyi görünür kılar.

Fakat küçük ve önemli bir sorun vardır: Kusursuz bir çıkarım, yanlış öncüllerden hareket edebilir. Bütün kedilerin görünmez olduğunu ve Tekir’in bir kedi olduğunu kabul edersek, Tekir’in görünmez olduğu sonucuna mantıksal olarak ulaşırız. Çıkarım geçerlidir; buna rağmen sonuç gerçek değildir. Demek ki mantık yalnızca nasıl düşündüğümüzü denetler. Nereden başladığımızı doğrulamak için gözleme, bilime, deneyime ve bazen tarihsel bilgiye ihtiyaç duyarız.

Zihnin Gizli Thread’leri: Sen Düşünmezken Kim Düşünüyor?

Bilgisayar programlamasında bir thread, ana program çalışırken arka planda kendi küçük görevini sürdüren yürütme hattıdır. Sen ekranda bir butona basarsın; ama arkada dosya indiriliyor, bellek temizleniyor, veri tabanı yoklanıyor, bildirim kuyruğu hazırlanıyordur. İnsan zihni de bundan daha az karmaşık değildir. Hatta belki daha sinsidir: Sen kendini tek bir “ben” sanırken, içeride yüzlerce küçük süreç aynı anda fısıldaşır.

Birine gülümsersin ama aynı anda aklının derininde “Bana gerçekten değer veriyor mu?” sorusu çalışır. Toplantıda not alırsın, fakat arka planda çocuklukta duyduğun bir eleştirinin yankısı işlem görür. Yolda yürürken market listesi, varoluş sancısı, eski bir utanç, yarınki fatura ve aniden beliren bir şarkı nakaratı aynı zihinsel işlemcide zaman dilimi kapmaya çalışır. İşte bilinç akışı dediğimiz şey çoğu zaman tek bir nehir değil, birbirine karışan yeraltı kanallarıdır.

Bitkilerin gizli yaşamı

1966 yılında, Amerika’nın tanınmış yalan makinesi uzmanı Clee Backster, güvenlik görevlilerine poligraf aygıtının kullanımı eğitimini verdiği okulunda uykusuz bir gece daha geçirdi. Sonra sırf eğlence olsun diye, yalan makinesinin elektrotlarını kocaman yapraklı tropikal bitkisinin üzerine yerleştirdi. Yalan makinesi çeşitli korku, sevinç, şaşkınlık gibi durumların elektriksel değişimlerini ölçtüğüne göre, belki bitki de su dökünce seviniyordur diye alaylı alaylı güldü.

Bitkiyi suladığında galvanometre zikzaklar çizerek aşağı doğru indi. Oysa yukarı doğru bir hareket bekliyordu Backster. Yaprağını sıcak kahveye soktuğunda da beklediği tepkiyi görmedi. Sonunda kibriti alıp bitkiyi yakmayı düşündüğünde her şey değişti. Bitki çılgınca galvanometrenin ibresini tavan yaptırdı. İnanamadı Backster. “Nasıl yani?” dedi kendi kendine, “Bitki düşüncelerimi mi okudu?”.

Tübitak 4006 ve 4007 Projeleri

Son bir kaç gün Tübitak projeleri ile ilgileniyorum. Gençlerin bilime ve bilimsel gelişmelere bu kadar ilgili olması gerçekten hoşuma gidiyor. Geleceğimiz hakkında bana güven veriyor. Tabi ilgilenenleri görüyorum sadece bir de ilgilenmeyen milyonlarca bir kesim var. Onlar görüş alanımda olmadığı için ortalamanın da çok düşük olduğunun farkındayım. Umarım bu anlayış, kültür, algı biçimi yayılır ve bilim sevdalısı bir çok insan olur.

Hoş gerçi dünyanın hangi ülkesine giderseniz gidin, bu oran hep düşük olacaktır. Sanki yüz kişiden bir kaçı böyle geriye kalanı maalesef bilimden uzak oluyor. Bunun için yapacak bir şey yok sanırım henüz.