Ezberleyen Makineden Hayal Kuran Zihne: Yapay Zekâ Bloom’un Merdivenini Tırmanabilir mi?

Ezberleyen Makineden Hayal Kuran Zihne: Yapay Zekâ Bloom’un Merdivenini Tırmanabilir mi?

Bir zamanlar sınıfta en çok alkışlanan öğrenci, öğretmenin sorduğu tarihi saniyesinde hatırlayan kişiydi: “İstanbul 1453!” Cevap doğruydu, zil çaldı, dünya yerli yerindeydi. Fakat bugün cebimizdeki telefon bile bu bilgiyi bizden hızlı hatırlıyor. Bloom Taksonomisi tam da burada sahneye çıkar ve kulağımıza şunu fısıldar: Bilgiyi hatırlamak, düşünmenin bodrum katıdır. Merdivenin üst katlarında anlamak, uygulamak, analiz etmek, değerlendirmek ve en tepede yaratmak vardır. Asıl soru artık şudur: Makineler bu merdiveni çıkabilir mi, yoksa yalnızca bodrumda çok hızlı koşan parlak metal fareler midir?

Derin öğrenme sistemleri, devasa veri okyanuslarında yüzen istatistiksel dalgıçlar gibidir. Kelimeler, imgeler, sesler ve kod parçaları arasındaki ilişkileri yakalarlar. Bir çocuğun ateşe dokunup “sıcak” kavramını bedeniyle öğrenmesi gibi değil; daha çok milyarlarca cümlenin gölgesinden “sıcak” kelimesinin nerelerde parladığını hesaplayarak öğrenirler. Bu, hafife alınacak bir şey değildir. Çünkü insan zihni de bütünüyle saf bir mucize değildir; tekrar, örüntü, çağrışım ve tahminle çalışır. Fakat insanın derinliğinde bir şey daha vardır: niyet, değer, kırılganlık ve anlam arayışı.

Kitap Başında Keskinleşen Zihin: Teoriyle Düşünmenin Gizli Gücü

Modern öğrenme kültürü bize sık sık şunu fısıldar: Herkesin bir öğrenme stili vardır; kimi görsel, kimi işitsel, kimi uygulamalı öğrenir. Kulağa demokratik, sevimli ve biraz da kişisel gelişim kokulu gelir. Fakat zihnin derin mağaralarına indiğimizde mesele bu kadar basit değildir. İnsan zihni, tek bir kanaldan beslenen evcil bir hayvan değil; sembollerle, kavramlarla, çelişkilerle ve soyutlamalarla güçlenen vahşi bir organizmadır. Bu yüzden salt okuma ve teoriye dayalı öğrenme, sanıldığının aksine pasif bir bekleme odası değil, analitik düşüncenin en sert idman sahalarından biridir.

Okumak, özellikle teorik okumak, zihni doğrudan sonuçlara değil, yapıların içine sokar. Bir deneyi izlediğinizde olan biteni görürsünüz; bir teoriyi okuduğunuzda ise görünmeyen düzenekleri fark etmeye başlarsınız. Analitik düşünce tam da burada doğar: görünenin arkasındaki ilkeyi, olayın altındaki modeli, dağınık verinin içindeki deseni arama cesaretinde. İyi bir teori, zihne hazır cevap vermez; ona daha iyi sorular sormayı öğretir.

Düşünen Hayvanlar

Akıllı hayvanlar bizlere icat etme, plan yapma, değerlendirme -ve hatta aldatma- becerilerimizde yalnız olmadığımızı söylüyor.

Araştırmacılar, zaman içinde gerçekleştirdikleri yaratıcı deneylerle insana özgü zannedilen yetenekleri başka hayvan türlerinde de belgeleyerek, bize kendi becerilerimizin kaynağına ilişkin bir kapı aralıyor.

Hayvanlar da düşünebiliyor mu?

Darwin’den beri biyologlar hayvanların düşünüp düşünmediğine ve duyguları olup olmadığına kafa yormuşlardır. Hayvan (ve tabii ki insan) beyninin, diğer özellikler gibi evrim geçirerek, belirli ortamlarda işlev görmek için gerekli becerileri edindiği görüşünü ortaya atan kişi Darwin’di. Ama herkes bu görüşe katılmadı. 20. yüzyılın ilk yarısında ağır basan teori davranışçılık, yani hayvanların bilinçli karar alma yetisinden yoksun olduğu ve bütün eylemlerinin doğal davranış çerçevesinde açıklanabileceği görüşüydü.