Bilimin En Güçlü Cümlesi Neden “Bilmiyorum”dur?

Bir araştırmacının laboratuvarda, konferans salonunda ya da kalabalık bir tartışmanın ortasında söyleyebileceği en cesur cümle şudur: “Bilmiyorum.” İlk bakışta bu ifade bir eksiklik ilanı gibi görünür. Oysa bilim açısından çoğu zaman yeni bir keşfin kapısını açan anahtardır. Çünkü bilimin görevi, zaten bildiğimizi parlatmak değil; henüz anlamadığımız alanları dürüstçe haritalamaktır.

İnsan zihni belirsizlikten pek hoşlanmaz. Boşlukları hızlı açıklamalarla doldurmak isteriz. Bir hastalığın nedenini, bir gezegenin davranışını veya bir toplumsal olayın sonucunu hemen kavradığımızı sanmak rahatlatıcıdır. Fakat rahatlatıcı olan her şey doğru değildir. Bilimsel alçakgönüllülük, zihnin bu aceleciliğine karşı kurulmuş bir fren sistemidir: “Elimdeki veri bunu söylemeye yetiyor mu?”, “Başka bir açıklama mümkün mü?”, “Yanılıyor olabilir miyim?” Bu sorular, araştırmacının entelektüel emniyet kemeridir.

Bilim Neden Yavaşlamalı: Yayın Fabrikasından Keşif Atölyesine

Modern akademinin koridorlarında görünmez bir kronometre çalışıyor: Makale kaç günde biter? Kaç dergide yayımlanır? Kaç atıf alır? Bu sorular bütünüyle anlamsız değildir; bilim kamusal kaynak, emek ve güven ister. Fakat ölçme arzusu, ölçülen şeyin yerini aldığında tuhaf bir dönüşüm başlar. Araştırmacı artık yalnızca gerçeği anlamaya değil, gerçeği düzenli aralıklarla paketleyip teslim etmeye de çalışır. Yavaş Bilim Hareketi tam bu noktada ortaya çıkar ve provokatif bir soru sorar: Bilim hızlı üretildiğinde gerçekten daha çok mu biliriz, yoksa yalnızca daha çok metin mi biriktiririz?

Yayın baskısının görünmeyen maliyeti

“Yayımla ya da yok ol” mantığı, akademik kariyerin güçlü motorlarından biridir. İş başvuruları, terfiler, fonlar ve prestij çoğu zaman yayın sayısı, dergi etkisi ve atıf istatistikleriyle ilişkilendirilir. Bu düzen, üretkenliği teşvik eder; ancak aynı zamanda kısa vadeli, güvenli ve kolay bölünebilir araştırma sorularını ödüllendirir. Bir problemin on yıllık dikkatli inceleme gerektiren zor tarafı yerine, hızlı sonuç üretecek parçası seçilebilir. Büyük bir fikrin derinliği, beş küçük makalenin hacmi karşısında görünmezleşebilir.

Kaynak Göstermemek: Hırsızlıktan Önce Gelen Zihinsel Üşengeçlik

Kopyala-yapıştır tuşları, insanlığın en büyük küçük icatlarından biridir. Bir cümleyi bir yerden alır, başka bir yere taşırız; sanki dijital bir taşıma bandı çalışıyormuş gibi. Sorun, o cümlenin yanına küçücük bir kaynak notu eklemeyi unutmakla başlar. Ya da daha doğrusu, çoğu zaman unutmakla değil, zahmetli bulmakla. Kaynak göstermemek elbette etik bir ihlaldir; ancak bunu yalnızca “fikir hırsızlığı” diye açıklamak meseleyi fazla rahatlatır. Çünkü hırsızlık, en azından çalınan şeyin değerini kabul eder. Kaynak belirtmeyen kişi ise çoğu zaman fikrin değerini değil, düşünme sürecinin gerektirdiği emeği görmezden gelir.

Bir metni alıntılamak, yalnızca başkasının sözünü kendi metnimize taşımak değildir. Aynı zamanda o sözün hangi sorudan doğduğunu, hangi bağlamda söylendiğini ve hangi tartışmaya katıldığını kabul etmektir. Kaynak, bir dipnot süsü değildir; fikrin soy ağacıdır. Bir cümle gökten düşmez. Onu yazan kişi okumuş, yanılmış, denemiş, araştırmış, belki de o cümleye ulaşabilmek için onlarca kötü taslak üretmiştir. Kaynak göstermemek, bu görünmeyen süreci silmek demektir. Fakat daha derindeki sorun şudur: Kişi, kendi düşüncesinin nerede başlayıp başkasının düşüncesinin nerede bittiğini ayırt etme zahmetinden kaçmaktadır.

Hiç Doğmaması gereken insanlar var mıdır?

“Hiç Doğmaması gereken insanlar var mıdır?”
Sorgulama dolu bir japon filmi. İlk kez bir Japon suç/mahkeme filmi izliyorum, üstelik 2017 yapımı yeni bir film. Dünyanın batısıyla ne denli farklı oldukları beni fena halde şaşırttı. İşte görsel sanatların etkisi de böyle bir şey, bilmenin yetmediği durumları neredeyse deneyimle elde etmişliğe yaklaştıran bir yöntem. Filmin adı The Third Murder
*
Divine Access, Komediyle harmanlanmış, spritüellik, felsefi sorgulamalar. Sıkılmadan izlenen bir başka film.
*
Homecoming, Julia Roberts’in sosyal hizmet görevlisi Heidi’yi oynadığı bu dizi özellikle Amerikanın savunma asker, gazi programları ve bütün bunlardan yararlanmaya çalışan açgözlü taşeronları ele alan, bence kurgudan çok halen ve muhtemelen yaşanan olayları anımsatan çok güzel bir dizi.10 bölüm ve tamamlanmış, tavsiye ederim.
*

Devamını oku “Hiç Doğmaması gereken insanlar var mıdır?” →

Düşünen Hayvanlar

Akıllı hayvanlar bizlere icat etme, plan yapma, değerlendirme -ve hatta aldatma- becerilerimizde yalnız olmadığımızı söylüyor.

Araştırmacılar, zaman içinde gerçekleştirdikleri yaratıcı deneylerle insana özgü zannedilen yetenekleri başka hayvan türlerinde de belgeleyerek, bize kendi becerilerimizin kaynağına ilişkin bir kapı aralıyor.

Hayvanlar da düşünebiliyor mu?

Darwin’den beri biyologlar hayvanların düşünüp düşünmediğine ve duyguları olup olmadığına kafa yormuşlardır. Hayvan (ve tabii ki insan) beyninin, diğer özellikler gibi evrim geçirerek, belirli ortamlarda işlev görmek için gerekli becerileri edindiği görüşünü ortaya atan kişi Darwin’di. Ama herkes bu görüşe katılmadı. 20. yüzyılın ilk yarısında ağır basan teori davranışçılık, yani hayvanların bilinçli karar alma yetisinden yoksun olduğu ve bütün eylemlerinin doğal davranış çerçevesinde açıklanabileceği görüşüydü.