Bir kâğıdın yüzeyinde yaşayan iki boyutlu bir canlı hayal edin. Adı Düzlemli olsun. Düzlemli için evren; ileri-geri, sağ-sol yönlerinden ibarettir. Yukarı ve aşağı diye bir yön yoktur; çünkü onun bedeninin, evinin ve düşüncesinin tamamı kâğıt üzerindedir. Bir çemberle karşılaştığında yalnızca kapalı bir eğri görür. Kürenin ne olduğunu ise, ancak çok özel bir olay yaşarsa anlayabilir: Küre onun dünyasından geçerken önce küçücük bir nokta, sonra büyüyen bir çember, ardından küçülen bir çember ve nihayet yeniden bir nokta olarak belirir. Düzlemli için bu, açıklanması güç bir mucizedir.
Görmeden kurulan merdiven
Fakat Düzlemli meraklı bir matematikçidir. Geometriyi geliştirir, doğruların, açıların ve çokgenlerin ilişkilerini inceler. Sonra şu çarpıcı sonuca varır: İki boyutlu bir şeklin, kendisine dik olan ama kendi evreninde çizilemeyen bir doğrultuda hareket etmesi mantıksal olarak çelişki yaratmaz. Bir karenin, düzlemin dışındaki bir yönde taşınmasıyla oluşacak yapının altı kare yüzü olması gerektiğini hesaplar. Biz buna küp deriz; Düzlemli ise onu yalnızca denklemler, kesitler ve soyut çıkarımlar aracılığıyla bilir.
İşte burada matematiğin tuhaf gücü ortaya çıkar. Matematik, deneyimin fotoğraf albümü değildir; deneyimin henüz uğramadığı yerlerin haritasını da çizebilir. Düzlemli, üçüncü boyutu gözleriyle görmez, vücuduyla hissetmez, o yöne bir adım atamaz. Buna rağmen küpün köşe sayısını, kenarlarının ilişkisini ve bir kürenin düzlemde bırakacağı kesitlerin neden daire olduğunu hesaplayabilir. Onun bilgisi eksik değildir; ama duyusal olarak çevrilemez bir bilgidir. Bir tarifi kusursuz biçimde okumakla hiç tatmadığınız bir meyvenin lezzetini bilmek arasındaki fark gibidir.
Kanıt ile deneyim aynı şey değildir
Bu düşünce deneyi, “ispatlandıysa anlaşılmıştır” rahatlığını sarsar. Bir önermenin mantıksal doğruluğu ile onun nasıl bir şey olduğunu yaşamak farklı katmanlardır. Düzlemli üçüncü boyutun varlığını, kendi dünyasındaki olayların en iyi açıklaması olarak kabul edebilir. Örneğin kapalı bir çemberin içindeki bir nesnenin, çemberi kesmeden bir anda dışarı çıkması ancak düzlemin dışından geçen bir hareketle açıklanabilir. Bu, güçlü bir kanıttır. Yine de Düzlemli için yukarı yönü, zihinsel bir işaret olmaktan öteye geçmez.
Bizim durumumuz belki daha az farklı değildir. Üç uzaysal boyutta yaşayan insanlar olarak dördüncü uzaysal boyutu matematiksel modellerle inceleyebiliriz. Dört boyutlu bir küpün, yani tesseractın, üç boyutlu izdüşümlerini çizebilir; özelliklerini cebirsel olarak hesaplayabiliriz. Ancak Düzlemli’nin küpü yaşayamadığı gibi, biz de tesseractı doğrudan deneyimleyemeyiz. Gördüğümüz şey dört boyutlu nesnenin kendisi değil, kendi algı uzayımıza düşen gölgesidir. Bir gölge nesne hakkında çok şey söyler, fakat nesnenin tümü değildir.
Sınır bir duvar değil, araştırma yöntemidir
Bu nedenle boyut fikri yalnızca geometri sorusu değildir; bilmenin sınırlarıyla ilgili bir laboratuvardır. Duyularımızın erişemediği şeyleri bütünüyle yok saymak bilimsel değildir. Öte yandan sırf hayal edilebildiği için gerçek kabul etmek de bilim değildir. Sağlam yol, Düzlemli’nin yoludur: Kavramı açıkça tanımlamak, sonuçlarını türetmek, gözlenebilir etkilerini aramak ve alternatif açıklamalarla karşılaştırmak. Matematik kapıyı açar; deney, kapının gerçekten bir odaya çıkıp çıkmadığını sınar.
Düzlemde yaşayan canlı, üçüncü boyuta dokunamasa da onun düşüncesiyle dönüşür. Evreninin sandığından daha büyük olabileceğini öğrenir. Belki bizim için de en değerli ders budur: Algımız, gerçeğin ölçüsü değil, yalnızca kullandığımız arayüzdür. Sonsuzluk bazen çok uzaklarda değildir; tam önümüzde, fakat bakışımızın dik çıkamadığı yönde durur.
Sonsuzluk ne kadar büyüktür? Bunun en basit cevabı, sonsuzluğun çok ama çok büyük olduğudur. Sonsuza doğru uzanan sayı doğrusunu düşünün. Aklınıza en büyük hangi sayı gelirse, her zaman ondan bir büyük sayı vardır.