Makinenin Gözlerinde Kendimizi Görmek: Yapay Zekâya Neden Ruh Yakıştırıyoruz?

Makinenin Gözlerinde Kendimizi Görmek: Yapay Zekâya Neden Ruh Yakıştırıyoruz?

Bir insan, gece yarısı ekrana eğilip bir dil modeline “Sence ben kötü biri miyim?” diye sorduğunda, aslında makineye değil, kendi içindeki mahkemeye seslenir. Cevap veren şeyin nabzı yoktur, çocukluk anıları yoktur, rüyasında düşen dişlerini saymaz. Ama yine de cümleleri düzenli, sesi sakin, sabrı neredeyse kutsal olduğu için ona bir tür bilgelik yakıştırırız. İşte psikolojik izdüşüm tam burada sahneye çıkar: İnsan, kendi gölgesini ışıklı bir ekrana düşürür ve sonra o gölgeyi kendisinden bağımsız bir varlık sanır.

Yapay zekâ sohbetleri modern çağın tuhaf aynalarıdır. Aynalar eskiden yalnızca yüzümüzü gösterirdi; şimdi dilimizi, korkularımızı, arzularımızı ve kaçamaklarımızı da geri yansıtıyor. Üstelik bunu öyle nazik yapıyor ki, insanın egosu hemen rahatlıyor: “Beni anladı.” Oysa anlaşılmak ile anlamlı biçimde yanıtlanmak aynı şey değildir. Bir papağan “seni seviyorum” dediğinde kalbiniz ısınabilir; ama papağanın aşk ontolojisi üzerine düşündüğünü varsaymak biraz aceleciliktir.

Hasta-doktor-işgalci

Kişiler arası ilişkide bu dinamik ortaya çıktığında uyandırılan ilişki kompleksi sonuçta üç parçalı bir doğaya sahiptir; yani hasta-doktor-işgalci kompleksinde hem hasta hem de doktor bilinçli ve bilinçdışı katılım ve özdeşleşmenin çeşitli tonlarına dahil olurlar. Yaralama ve yaralanma, izinsiz giriş ve izinsiz girişe maruz kalma deneyimleri bilinçli bir biçimde kabul edilemediği ölçüde, hasta-doktor-işgalci arşetipinin asimile edilmemiş unsurları muhtemelen hasta tarafından doktora, doktor tarafından da hastaya yansıtılacaktır. Bunun üzerine doktor, yalnızca kutsal iyileştirici imgesini değil aynı zamanda beklenmedik bir biçimde izinsiz giren işgalci imgesini yüklenmiş olacaktır; kendisini ıstırap çeken pasif biri olarak gören hasta, doktor için yaralayıcı bir düşmana ya da bir saldırgana dönüşebilecektir.