Siren Neden İncelip Kalınlaşır? Doppler Etkisinin Şaşırtıcı Evreni

Bir ambulans size yaklaşırken sireni tizleşir; yanınızdan geçip uzaklaşırken birden pesleşir. Sanki sürücü, tam önünüzden geçerken gizli bir düğmeye basmıştır. Oysa sirenin ürettiği ses aynı kalabilir. Değişen şey, dalgaların kulağınıza ulaşma ritmidir. İşte Doppler etkisi: Hareketin, gözlenen frekansı değiştirmesi. Üstelik bu küçük işitsel numara, yıldızların hareketinden damarlarınızdaki kan akışına kadar pek çok şeyi ölçmemizi sağlar.

Önce dalganın ritmini anlayalım

Frekans, bir saniyede kaç titreşim gerçekleştiğini belirtir ve hertz birimiyle ölçülür. Sesin frekansı yükseldikçe duyduğumuz ses tizleşir; düştükçe pesleşir. Dalga boyu ise ardışık iki dalga tepesi arasındaki uzaklıktır. Belirli bir ortamda dalganın yayılma hızı sabitse, frekans ile dalga boyu ters orantılıdır: Dalgalar sıkıştığında frekans yükselir, araları açıldığında düşer.

Gerçeklik Sandığımız Şey, Duyularımızın Kırpılmış Fragmanı mı?

İnsan, evrenin ortasına dikilip “Gerçek budur” demeyi seven tuhaf bir canlıdır. Oysa bunu söylerken kullandığı göz, elektromanyetik tayfın yalnızca küçücük bir bölümünü görür; kulağı da titreşimlerin son derece dar bir aralığını işitir. Kızılötesi ışınım gözümüz için karanlıktır, ultrason sessizliktir, manyetik alan ise çoğumuz açısından yok gibidir. Başka bir deyişle biyolojik donanımımız, gerçekliğin tamamını sunan panoramik bir pencere değil; hayatta kalmaya yarayan, çözünürlüğü sınırlı bir kullanıcı arayüzüdür. Buna rağmen gördüğümüz incecik dilimi bütün varlığın kendisi sanmak, türümüze özgü görkemli bir özgüvendir.

Duyular hakikati değil, işe yarayanı seçer

Evrim, organizmaları metafizik profesörleri olsunlar diye biçimlendirmedi. Bir meyvenin olgunluğunu, yaklaşan yırtıcıyı, uçurumun kenarını veya eş adayının sinyallerini fark etmek çoğu zaman yeterliydi. Görme, işitme, dokunma, tat ve koku; dünyayı tarafsızca kaydeden laboratuvar cihazları değil, yaşam için önemli farkları ayıklayan biyolojik sensörlerdir. Arıların morötesini görmesi, yarasaların yankıyla yön bulması ve bazı kuşların Dünya’nın manyetik alanını sezmesi aynı çevrenin farklı canlılar için bambaşka biçimlerde kurulduğunu gösterir. Biyolog Jakob von Uexküll’ün “umwelt” kavramıyla anlattığı gibi, her canlı kendi algısal dünyasının içinde yaşar.

Babil Kulesi — TED Chiang

Port Jefferson, New York’ta doğup büyüyen Chiang, Brown Üniversitesi’nden bilgisayar bilimi diplomasına sahiptir. Onu Arrival filmi ile tanımış, dilimize çevrilen iki kitabını alarak diğer dahiyane öykülerini okumuştuk.
Chiang, “Bu hikayenin ilham kaynağı bir arkadaşıyla yaptığı bir konuşma sırasında geldi” diyor ve ekliyor: “Babil Kulesi efsanesinin İbranice okulunda öğretildiği versiyonundan bahsettiğinde. Sadece Eski Ahit hesabını biliyordum ve bu benim üzerimde hiçbir zaman büyük bir etki bırakmamıştı. Ancak tam uzunlukta versiyonda kule o kadar uzun ki tırmanması bir yıl alıyor; Bir adam ölümüne düştüğünde kimse yas tutmaz, ancak bir tuğla düştüğünde tepedeki işçiler ağlarlar çünkü onun yerini alması bir yıl sürer.

“Sanırım hikaye anlatıcısı projenin ahlakını sorguluyordu. Ancak benim için masal, Magritte’nin Pireneler’deki Kalesini anımsatan, gökyüzündeki fantastik bir şehrin görüntülerini çağrıştırdı. Böyle bir şeyi hayal eden kişinin küstahlığına, gevezeliğine şaşırdım. “Okuyucular, bu hikayenin ilkel bir dünya görüşünden  bilim-kurgusal a geçiş hakkında yorum yaptılar. Hikayenin bu yönünü yazarken fark etmediğimi itiraf etmeliyim. (Belki de kaç tane bilimsel yasayı çiğnediğimin farkında olduğum için; Babillilerin kendileri bu hikayeyi tamamen fantezi olarak kabul edecek kadar fizik ve astronomi biliyorlardı.) Hikaye hakkında bilim kurgu olduğunu düşündüğüm şey, Tanrı’nın varlığına dair aldığı rasyonalist konumdu. Tanrı’nın var olduğuna inanıyorsanız, evreni inancınızı destekleyecek şekilde kolayca yorumlayabilirsiniz. Ancak evrenin tamamen mekanik olduğuna inanıyorsanız, bu görüş için de bol miktarda kanıt bulabilirsiniz.”  TED Chiang

12 saniyelik ŞİMDİ

Üç boyutlu gerçekliğimiz, bize fiziksel olarak 12 saniyelik bir ŞİMDİ imkanı veriyor.

Her şey, tüm zamanlar ve sonsuzlukla ilgili tüm bilgi ve anlayışlar, her hangi bir 12 saniye içinde mevcut!

Anlaşılmasının kolay olmadığını biliyorum. Belki de Huna felsefesi-Urban shaman konseptine aşina olanların anlayabileceği (örneğin kendim) bir terminoloji ile açıklamaya çalışacağım.

Öncelikli oniki saniyelik şimdi nedir, bundan ne anlamamız gerekiyor? sorusuna odaklanalım. Evet 12  saniyemizi bu soruda kullanalım; Bu gerçeklik illüzyonunda bize her biri on iki saniye süreli bilgilendirici videolar sunulduğunu ve bunların herbirinin tüm yaradılışın sırrını eksiksiz olarak sunan paketçikler olduğunu anlayalım. Yani hayatınızın toplam süresini 12 saniyeye bölerek, hep aynı mesajı kaç defa aldığınızı bulabilirsiniz! Usandırıcı bir tekrar değil mi? Ve biz hala yaratımın gizi hakkında hiç bir şey bilmiyoruz! Geldik gidiyoruz ve bu sırra vakıf olabilenlerin bikaç elin parmakları ile sınırlı olduğunu duymakla yetinmek zorunda kalıyoruz.

Büyükbaba Sorunsalı

Zamanda geri gitme yolculuğu için bilim insanlarının öngördüğü Büyükbaba sorunsalı bana hiç de sorun gibi gelmiyor. Bilmeyenler için büyükbaba sorunsalı şudur; eğer zamanda geriye yolculuk yapıp bilmeden büyükbabanızı öldürürseniz siz de hiç doğmamış olacağınızdan zaman yolculuğu da yapmış olmamanız gerekir, bu bir çelişkidir.
Oysa bu normal insanlar için hiç problem teşkil etmez, kendilerini şimdi anında bulduklarındaki kişiyi garipsemeyeceklerdir! Yani önceki gerçekliği hatırlıyor olmayacaklar. Bu sadece Ursula Guin’in “rüyanın öte yakası” kitabındaki baş karakteri Bay ORR gibileri için biraz sorun gibi görülebilir fakat, Bay Orr durumuna gelmiş olanlar da durumu çözebilecek kabiliyeti tıpkı Laniakea’daki Serap/Harmonia gibi edinmiş olurlar. Çevremiz “Sönmüş gerçekliklerle” dolu tıpkı uzayın atıklar ve irili ufaklı meteorlarla dolu olduğu gibi.
Bizler zaten zaman yolcusuyuz, hem de zaman makinamız çoktan icat edilerek DNA’mıza monte edilmiş, onu bir çeşit gömülü sistem gibi düşünün 🙂
Artık bu konuyu işleyen çok sayıda görsel kurgu da var, örneğin Frekans dizisinde (2000 yapımı filmi de vardı) bu olay oldukça iyi işleniyor, zaten kurgu tamamiyle zamanın bütünlüğü ve işleme sistemine dayandırılmış, geri plandaki polisiye önemsiz 🙂 Bu gözle izleminizi öneririm.