İnsan, evrenin ortasına dikilip “Gerçek budur” demeyi seven tuhaf bir canlıdır. Oysa bunu söylerken kullandığı göz, elektromanyetik tayfın yalnızca küçücük bir bölümünü görür; kulağı da titreşimlerin son derece dar bir aralığını işitir. Kızılötesi ışınım gözümüz için karanlıktır, ultrason sessizliktir, manyetik alan ise çoğumuz açısından yok gibidir. Başka bir deyişle biyolojik donanımımız, gerçekliğin tamamını sunan panoramik bir pencere değil; hayatta kalmaya yarayan, çözünürlüğü sınırlı bir kullanıcı arayüzüdür. Buna rağmen gördüğümüz incecik dilimi bütün varlığın kendisi sanmak, türümüze özgü görkemli bir özgüvendir.
Duyular hakikati değil, işe yarayanı seçer
Evrim, organizmaları metafizik profesörleri olsunlar diye biçimlendirmedi. Bir meyvenin olgunluğunu, yaklaşan yırtıcıyı, uçurumun kenarını veya eş adayının sinyallerini fark etmek çoğu zaman yeterliydi. Görme, işitme, dokunma, tat ve koku; dünyayı tarafsızca kaydeden laboratuvar cihazları değil, yaşam için önemli farkları ayıklayan biyolojik sensörlerdir. Arıların morötesini görmesi, yarasaların yankıyla yön bulması ve bazı kuşların Dünya’nın manyetik alanını sezmesi aynı çevrenin farklı canlılar için bambaşka biçimlerde kurulduğunu gösterir. Biyolog Jakob von Uexküll’ün “umwelt” kavramıyla anlattığı gibi, her canlı kendi algısal dünyasının içinde yaşar.
Bu noktada rahatsız edici soru belirir: Renk, ses ve koku dış dünyada bizim deneyimlediğimiz biçimleriyle gerçekten var mı? Havada “müzik” dolaşmaz; basınç dalgaları vardır. Elmanın üzerinde bağımsız bir “kırmızılık” tabakası bulunmaz; belirli dalga boyları yansır ve sinir sistemimiz bunları renk deneyimine dönüştürür. Beyin, dışarıdaki verileri içeriye taşıyan pasif bir postacı değildir. Eksikleri tamamlar, karşılaştırır, tahmin eder ve sonunda bize düzenlenmiş bir sahne sunar. Biz de sahne dekorunu evrenin çıplak yüzü zannederiz.
Teknoloji, biyolojik hapishanenin parmaklıklarını esnetir
Mikroskoplar, teleskoplar, radyo antenleri, parçacık dedektörleri ve termal kameralar duyularımızın sınırlarını aşmamızı sağlar. Ancak bunlar da gerçekliği doğrudan ve aracısız biçimde avucumuza bırakmaz. Ölçümleri grafiklere, sayılara, renklere ve seslere çevirerek insan algısının anlayabileceği bir dile tercüme ederler. Bir kara deliğin “görüntüsü”, gündelik anlamda çekilmiş sıradan bir fotoğraf değildir; araçların, modellerin, hesaplamaların ve yorumların ortak ürünüdür. Bilim bu nedenle değersizleşmez. Tam tersine, gücü tam da kişisel duyularımızın yetersizliğini kabul edip denetlenebilir araçlar ve yöntemler geliştirmesinden gelir.
Buradan “Öyleyse hiçbir şey bilemeyiz” sonucuna sıçramak da başka bir gösteriş biçimidir. Algının sınırlı olması, bütün bilgilerin eşit ölçüde keyfî olduğu anlamına gelmez. Bir harita arazinin kendisi değildir; yine de bazı haritalar bizi hedefe ulaştırırken bazıları bataklığa sürükler. Bilimsel kuramlar da gerçekliğin eksiksiz kopyaları değil, gözlem ve deney karşısında sınanan modellerdir. Hakikate sahip olmakla hakikate yaklaşmak arasında önemli bir fark vardır. İlki kapanmış bir yumruk, ikincisi düzeltmeye açık bir zihindir.
Kibrin panzehiri: Epistemik tevazu
Kant’ın hatırlattığı üzere, dünyayı yalnızca “kendinde şey” olarak değil, zihinsel ve duyusal koşullarımız içinden deneyimleriz. Bu fikir bizi umutsuzluğa değil, dikkatli düşünmeye çağırır. İnsan bakışı evrensel bakış değildir; yalnızca insan bakışıdır. Başka duyulara, başka beyinlere veya bütünüyle farklı bir bilişsel mimariye sahip varlıkların kozmosu nasıl deneyimleyeceğini tasarlamakta bile zorlanırız. Belki bizim boşluk dediğimiz yer onlar için olaylarla doludur; bizim durağan sandığımız yapı, onların algısında gürültülü bir akıştır.
Mutlak gerçeklik iddiasının kibri, sınırlı olmamızdan değil, sınırlarımızı unutmuş olmamızdan doğar. Bilgelik ise duyularımızı küçümsemek değil, onların hem mucizevi hem de seçici araçlar olduğunu bilmektir. Gördüğümüz dünya bütünüyle sahte değildir; fakat bütün de değildir. Belki insan zihninin ulaşabileceği en dürüst cümle şudur: Gerçeklik burada, ama bize göründüğünden sonsuz ölçüde daha geniş. Gözümüz küçük bir pencere, bilim uzayan bir merdiven, felsefe ise pencereyi gökyüzünün tamamı sanmamamız için çalan nazik bir alarmdır.
