Bir Maymun Shakespeare Yazarsa, Yazar Kim Olur?

Sonsuz Maymun Teoremi kulağa hem komik hem de ürkütücü gelir: Bir maymun, bir daktilonun tuşlarına sonsuza dek rastgele basarsa, eninde sonunda Shakespeare’in bütün eserlerini eksiksiz yazacaktır. Hatta sadece Shakespeare değil; kayıp İskenderiye Kütüphanesi’ni, henüz yazılmamış romanları, sizin yarın kuracağınız cümleyi ve belki de evrenin otobiyografisini de yazacaktır. Teorem matematiksel olarak doğrudur; ama zihinsel olarak insanı rahatsız eder. Çünkü bize şunu fısıldar: Şaheser dediğimiz şey, yeterince uzun beklenirse rastlantının çöp kutusundan da çıkabilir mi?

Olasılık Tanrısı sabırlıdır

Teoremin kalbinde basit bir fikir vardır: Eğer bir olayın gerçekleşme olasılığı sıfır değilse ve deneme sayısı sonsuza gidiyorsa, olay neredeyse kesin gerçekleşir. Bir maymunun Hamlet’in ilk cümlesini doğru yazması inanılmaz derecede düşük ihtimaldir; tüm oyunu yazması ise aklın terazisini kırar. Fakat sonsuz zaman, düşük olasılıkları yavaşça ezer. Sonsuzluk, sabırsız insan zihninin kaldıramayacağı kadar büyük bir makinedir.

Ölmediğin Evreni mi Yaşıyorsun? Kuantum Ölümsüzlüğünün Rahatsız Edici Aynası

Bir düşünce deneyi hayal et: Evren, her kritik anda dallanıyor; bir dalda sonuç A, ötekinde sonuç B gerçekleşiyor. Sen ise tuhaf biçimde yalnızca hayatta kaldığın dalları deneyimliyorsun. İşte “kuantum intiharı” ve ondan türeyen “kuantum ölümsüzlüğü” fikri, zihnin kapısına böyle vurur: Ölüm, senin açısından hiç yaşanamayacak bir olay olabilir mi? Çünkü ölüm gerçekleştiğinde ortada onu deneyimleyecek bir “ben” kalmaz. O halde bilinç, hep devam ettiği çizgileri mi görür?

Bu fikir, kuantum mekaniğinin Çoklu Dünyalar Yorumu’ndan beslenir. Bu yoruma göre kuantum olayları tek bir sonuç seçmez; tüm olası sonuçlar, ayrı evren dallarında gerçekleşir. Yazı da gelir, tura da. Kedi hem yaşar hem ölür; ama farklı gerçeklik kollarında. Kuantum ölümsüzlüğü ise bu mantığı bilince taşır: Eğer bir olayda bazı dallarda ölüyorsan, bazı dallarda yaşıyorsan, senin öznel deneyimin yalnızca yaşadığın dallarda devam eder. Kulağa bilim kurgu gibi gelir; zaten tehlikeli çekiciliği de buradadır.

Sonsuz Seçenekler Arasında İyi İnsan Kalmak Mümkün mü?

Bir düğmeye basarak tek bir kişiyi kurtarabileceğinizi düşünün. Kolay görünüyor. Şimdi düğmenin başka bir şehirde üç kişiyi riske atabileceğini, ekonomik dengeleri değiştirebileceğini, gelecekteki davranışlara örnek oluşturabileceğini ve henüz doğmamış insanların yaşamını etkileyebileceğini ekleyelim. Birkaç saniye önce berrak görünen ahlaki seçim, aniden sisli bir olasılıklar ormanına dönüşür. Zihin burada yalnızca zorlanmaz; bazen kendi karmaşıklığının altında hareketsiz kalır.

Bir seçenek ne zaman bin seçeneğe dönüşür?

Kombinatorik patlama, bir sistemdeki unsur veya seçenek sayısı arttıkça mümkün bileşimlerin baş döndürücü hızla çoğalmasıdır. On kişi arasında kurulabilecek ilişkileri, bir satranç oyunundaki hamleleri ya da bir yazılımın izleyebileceği yolları düşünün. Ahlaki kararlar da benzer biçimde dallanır: Kime yardım edeceğim, ne kadar yardım edeceğim, şimdi mi sonra mı, doğrudan mı dolaylı mı? Her yeni ölçüt, karar ağacına birkaç dal değil, bazen yeni bir orman ekler.

Her Tıklamada Yeni Bir Evren: Karar Ağaçlarıyla Kaderi Kodlamak

Paralel evrenler fikri genellikle laboratuvar önlüğü giymiş fizikçilerin, kahvesini soğutmuş filozofların ve bilimkurgu yazarlarının ortak masasında dolaşır. Fakat yazılım açısından bakınca konu bir anda daha tanıdık hale gelir: Her seçim, bir dallanma noktasıdır. Her dallanma, farklı bir durum uzayı üretir. Yani evren dediğimiz şey, belki de devasa bir karar ağacının o an çalışmakta olan dalıdır.

Bir yazılımcı için bu düşünce romantik olmaktan çok yapısaldır. Karar ağacı, belirli bir başlangıç durumundan yola çıkarak olası seçimleri dallara ayıran bir modeldir. Bugün kırmızı gömlek mi giydin, siyah mı? Mesaja cevap verdin mi, erteledin mi? Bir yatırım yaptın mı, vazgeçtin mi? Her karar, sistemin durumunu değiştirir. Eğer tüm olası sonuçları saklayabilseydik, elimizde yalnızca bir hayat hikayesi değil, dallanan bir hayat grafı olurdu.

Git Evreninde Schrödinger’in Kedisi: Her Commit Yeni Bir Dünya mı Açıyor?

Bir yazılımcı yeni bir dal açtığında görünüşte sıradan bir işlem yapar: Mevcut kod tabanının belirli bir anına işaret eden yeni bir geliştirme yolu oluşturur. Fakat biraz geri çekilip baktığımızda sahne tuhaflaşır. Ana dalda kullanıcı arayüzü mavi kalırken başka bir dalda kırmızıya döner; birinde hata düzeltilir, diğerinde yeni bir hata doğar; üçüncüsünde ise proje bütünüyle terk edilir. Aynı geçmişten çıkan farklı gelecekler, Git deposunun içinde yan yana yaşamayı sürdürür. Bu manzara, kuantum mekaniğinin çoklu dünyalar yorumunun şaşırtıcı derecede kullanışlı bir dijital maketini andırır.

Commit, ölçüm ve ayrılan gelecekler

Çoklu dünyalar yorumuna göre kuantum ölçümü, olasılıklardan yalnızca birini seçip diğerlerini yok etmez. Bunun yerine evrenin kuantum durumu, farklı sonuçların gerçekleştiği ve birbirleriyle etkin biçimde etkileşemeyen dallara ayrılır. Teknik olarak burada gündelik anlamda yeni evrenler üreten kozmik bir fotokopi makinesi yoktur; evrensel dalga fonksiyonunun üniter evrimi ve dekoherens vardır. Git dalı da benzer biçimde yoktan bir proje yaratmaz. Bir commit’e yeni bir referans ekler ve bundan sonra yapılacak değişikliklerin ayrı bir tarih oluşturmasına izin verir.