Bir kolunuzu kaybettiğinizi düşünün. İnsan bedeni bu felakete hızla yanıt verir: Kanamayı durdurur, yarayı kapatır ve çoğu zaman kalın bir yara izi bırakır. Aksolotl içinse hikâye burada bitmez; asıl olağanüstü bölüm burada başlar. Meksika’ya özgü, sürekli genç görünümlü bu semender bir bacağını, kuyruğunu, çenesinin bir parçasını, omuriliğini ve hatta kalbinin bazı dokularını yeniden oluşturabilir. Üstelik bunu kaba bir yama yaparak değil, kemikleri, kasları, sinirleri, damarları ve deriyi doğru sırayla, doğru yerde inşa ederek başarır.
Yara izi yerine bir inşaat şantiyesi
İnsanlarda hasarlı doku çoğunlukla hızla kapatılır. Bu, hayatta kalmak açısından zekice bir acil durum çözümüdür; enfeksiyonu engeller ve kan kaybını azaltır. Fakat bedeli vardır: Yara dokusu, eski dokunun işlevsel kopyası değildir. Aksolotl ise yaralanmanın ardından hücrelerini adeta biyolojik bir toplantıya çağırır. Yara yüzeyi kapanır, ardından hücreler “blastema” adı verilen özel bir yapı oluşturur. Blastema, yetişkin bir uzvun planını yeniden okumaya başlayan geçici bir gelişim merkezi gibidir.
İlk kez lisans yıllarında Çevre Sosyolojisi dersinde Feryal Turan hocamın tatlı ve sistematik anlatımlarıyla çevre konularına ilgi duymaya başlamıştım. Daha sonra Kubilay Aysevener hocadan aldığım Çevre ve Teknoloji Felsefeleri dersinde bir dönem boyunca Murray Bookchin’in eserlerini okuyup tartışmıştık. Feryal hocanın dersinde kurduğu anlatım şemasına bağlı kalarak ve onun ders notlarından bazı bölümlerden de yararlanarak Çevre ve Ekoloji sorunlarına ilgi duyanlara giriş düzeyinde bilgiler içeren bir metin düzenledim. Çevre sosyolojisi derslerinin içeriği artık çok çeşitli ve zengin kuşkusuz. Özellikle Batı üniversitelerinde bu alanda gelişen yeni okumalar kayda değer. Wisconsin’de derslerine katıldığım William Cronon’un çevre tarihçiliği alanındaki yenilikçi yayınları ilk başta sayılması gerekenlerden. Yine Nelson Enstitüsü bünyesinde yapılan çalışmalar coğrafya, ekoloji, tarih ve sosyoloji arasındaki disipliner ayrımlara meydan okur nitelikte. 2010 yılında Madison Sosyoloji Bölümü Havens Center’da Michael Lowy Ekososyalizm Nedir ve Ekososyalizm ve Demokratik Planlama başlıklı iki güzel sunum yapmıştı. Dinlemiş, istifade etmiştik. Ders kitabı örneği olarak John A. Hannigan’ın Environmental Sociology: A Social Constructionist Perspective kitabı sistematik bir giriş çalışması.
İnsan beyni, maddenin evriminin ulaştığı en üst noktadır. Fiziksel olarak yaklaşık 1,5 kilogramdır ve birçok insan organından daha ağırdır. Yüzeyi bir ceviz gibi kıvrımlıdır ve soğuk yulaf lapasını andıran bir rengi ve kıvamı vardır. Ne var ki biyolojik olarak son derecede karmaşıktır. Muazzam sayıda, muhtemelen toplam 100 milyar kadar hücre (nöronlar) içermektedir. Fakat her bir nöronun, kendisine destek hizmeti gören glia denen daha küçük hücrelerden oluşan bir topluluk içine gömülü olduğunu keşfettiğimizde bu sayı bile cüce kalır. Beynin büyük bölümünü, iki eşit parçaya bölünmüş olan serebrum oluşturur. Serebrumun yüzeyi korteks olarak adlandırılır. Korteksin büyüklüğü insanı bütün diğer organizmalardan ayırır. Serebrum kabaca belirli vücut fonksiyonlarına karşılık gelen ve algısal bilgiyi işleyen bölgelere ya da loplara ayrılır. Serebrumun arkasında, vücuttaki tüm küçük kas hareketlerini kontrol eden beyincik uzanır. Bu kısımların altında omuriliğin devamı olan kalın bir sap ya da beyin sapı bulunur. Burası, her şeyi beyinle iletişime sokmak üzere, beyinden çıkarak omurilikten geçen ve vücudun tüm sinir sistemine uzanan sinir liflerini taşır.