Bir kolunuzu kaybettiğinizi düşünün. İnsan bedeni bu felakete hızla yanıt verir: Kanamayı durdurur, yarayı kapatır ve çoğu zaman kalın bir yara izi bırakır. Aksolotl içinse hikâye burada bitmez; asıl olağanüstü bölüm burada başlar. Meksika’ya özgü, sürekli genç görünümlü bu semender bir bacağını, kuyruğunu, çenesinin bir parçasını, omuriliğini ve hatta kalbinin bazı dokularını yeniden oluşturabilir. Üstelik bunu kaba bir yama yaparak değil, kemikleri, kasları, sinirleri, damarları ve deriyi doğru sırayla, doğru yerde inşa ederek başarır.
Yara izi yerine bir inşaat şantiyesi
İnsanlarda hasarlı doku çoğunlukla hızla kapatılır. Bu, hayatta kalmak açısından zekice bir acil durum çözümüdür; enfeksiyonu engeller ve kan kaybını azaltır. Fakat bedeli vardır: Yara dokusu, eski dokunun işlevsel kopyası değildir. Aksolotl ise yaralanmanın ardından hücrelerini adeta biyolojik bir toplantıya çağırır. Yara yüzeyi kapanır, ardından hücreler “blastema” adı verilen özel bir yapı oluşturur. Blastema, yetişkin bir uzvun planını yeniden okumaya başlayan geçici bir gelişim merkezi gibidir.
Bu süreçte hücreler yalnızca çoğalmaz. Nerede bulunduklarını, hangi dokunun eksik olduğunu ve uzvun ne kadarının yeniden yapılması gerektiğini de hesaplar. Yeni oluşan yapı omuzdan mı başlamalı, dirsekten mi, yoksa yalnızca parmaklardan mı? Aksolotl hücreleri bu konumsal soruya şaşırtıcı bir isabetle yanıt verir. Daha da önemlisi, sinirler bu yenilenme için kritik rol oynar. Sinir bağlantısı zayıfsa rejenerasyon aksar; yani uzvu yeniden büyütmek, sadece hücre çoğaltmak değil, karmaşık bir biyolojik iletişim ağını yeniden kurmaktır.
Tıbbın en büyük sorusu: İnsan bunu neden yapamıyor?
Bilim insanlarının ilgisini çeken nokta, aksolotlun “sihirli” bir gene sahip olması değil. Asıl mesele, birçok canlıda ortak olan genlerin nasıl ve ne zaman çalıştırıldığıdır. İnsanlar ile aksolotllar arasında temel hücresel mekanizmalar bakımından beklenenden daha fazla ortaklık bulunur. Ancak insan bedeni yaralanma karşısında iltihap, bağışıklık yanıtı ve skar oluşumu yönünde ilerlerken; aksolotl bu süreci rejenerasyona açık bir çevreye dönüştürür. Bu fark, geleceğin tedavisinin tek bir gen eklemekten çok, hücresel ortamı yeniden tasarlamakla ilgili olabileceğini düşündürüyor.
Örneğin araştırmacılar, aksolotlun bağışıklık sisteminin yaraya verdiği kontrollü tepkiyi inceliyor. İnsanlarda iltihap bazen iyileşmenin dostudur, bazen de dokuyu sertleştiren ve onarımı sınırlayan bir düşmana dönüşür. Aksolotlda ise bağışıklık hücreleri, yıkım ile yeniden yapım arasındaki dengeyi olağanüstü iyi kuruyor gibi görünür. Bu bilgi; yanık tedavileri, omurilik hasarları, kalp krizi sonrası doku kaybı ve diyabete bağlı iyileşmeyen yaralar için yeni yollar açabilir.
Umut var, ama mucize başlığına erken
Elbette “yakında insanlar da kol çıkaracak” demek bilimden çok bilimkurgu olur. İnsan uzuvları büyük, karmaşık ve uzun yıllar boyunca kullanılan yapılardır. Bir elin yeniden oluşması, yalnızca beş parmak üretmek değildir; binlerce sinir bağlantısını, hassas duyuyu, tendonların gerilimini ve beynin bu yeni eli kullanmayı öğrenmesini de gerektirir. Ayrıca kontrolsüz hücre çoğalması kanser riskini doğurabilir. Rejeneratif tıbbın hedefi bu nedenle bir gecede yeni uzuv üretmek değil; önce yara izini azaltmak, sonra hasarlı siniri onarmak, ardından kaybedilmiş doku işlevini geri kazandırmaktır.
Aksolotl bize doğanın “onarım” konusunda tek bir strateji izlemediğini gösteriyor. İnsan bedeni yarayı kapatmayı seçmiş; aksolotl ise geçmişi yeniden kurmayı. Bu küçük semenderin laboratuvarlardaki sakin yüzü, tıbbın en iddialı sorusunu canlı tutuyor: Bedenimiz, sandığımızdan daha fazla yenilenme kapasitesine sahip olabilir mi? Cevap henüz kesin değil. Fakat aksolotlun her yeniden büyüyen uzvu, biyolojinin kapalı sandığımız kapılarına küçük ama parlak bir anahtar uzatıyor.
İlk kez lisans yıllarında Çevre Sosyolojisi dersinde Feryal Turan hocamın tatlı ve sistematik anlatımlarıyla çevre konularına ilgi duymaya başlamıştım. Daha sonra Kubilay Aysevener hocadan aldığım Çevre ve Teknoloji Felsefeleri dersinde bir dönem boyunca Murray Bookchin’in eserlerini okuyup tartışmıştık. Feryal hocanın dersinde kurduğu anlatım şemasına bağlı kalarak ve onun ders notlarından bazı bölümlerden de yararlanarak Çevre ve Ekoloji sorunlarına ilgi duyanlara giriş düzeyinde bilgiler içeren bir metin düzenledim. Çevre sosyolojisi derslerinin içeriği artık çok çeşitli ve zengin kuşkusuz. Özellikle Batı üniversitelerinde bu alanda gelişen yeni okumalar kayda değer. Wisconsin’de derslerine katıldığım William Cronon’un çevre tarihçiliği alanındaki yenilikçi yayınları ilk başta sayılması gerekenlerden. Yine Nelson Enstitüsü bünyesinde yapılan çalışmalar coğrafya, ekoloji, tarih ve sosyoloji arasındaki disipliner ayrımlara meydan okur nitelikte. 2010 yılında Madison Sosyoloji Bölümü Havens Center’da Michael Lowy Ekososyalizm Nedir ve Ekososyalizm ve Demokratik Planlama başlıklı iki güzel sunum yapmıştı. Dinlemiş, istifade etmiştik. Ders kitabı örneği olarak John A. Hannigan’ın Environmental Sociology: A Social Constructionist Perspective kitabı sistematik bir giriş çalışması.
İnsan beyni, maddenin evriminin ulaştığı en üst noktadır. Fiziksel olarak yaklaşık 1,5 kilogramdır ve birçok insan organından daha ağırdır. Yüzeyi bir ceviz gibi kıvrımlıdır ve soğuk yulaf lapasını andıran bir rengi ve kıvamı vardır. Ne var ki biyolojik olarak son derecede karmaşıktır. Muazzam sayıda, muhtemelen toplam 100 milyar kadar hücre (nöronlar) içermektedir. Fakat her bir nöronun, kendisine destek hizmeti gören glia denen daha küçük hücrelerden oluşan bir topluluk içine gömülü olduğunu keşfettiğimizde bu sayı bile cüce kalır. Beynin büyük bölümünü, iki eşit parçaya bölünmüş olan serebrum oluşturur. Serebrumun yüzeyi korteks olarak adlandırılır. Korteksin büyüklüğü insanı bütün diğer organizmalardan ayırır. Serebrum kabaca belirli vücut fonksiyonlarına karşılık gelen ve algısal bilgiyi işleyen bölgelere ya da loplara ayrılır. Serebrumun arkasında, vücuttaki tüm küçük kas hareketlerini kontrol eden beyincik uzanır. Bu kısımların altında omuriliğin devamı olan kalın bir sap ya da beyin sapı bulunur. Burası, her şeyi beyinle iletişime sokmak üzere, beyinden çıkarak omurilikten geçen ve vücudun tüm sinir sistemine uzanan sinir liflerini taşır.