Bir restorana yıldız veriyoruz, bir sürücüyü puanlıyoruz, bir satıcı hakkında yorum yazıyoruz. Ardından aynı mekanizma bize dönüyor: Ev sahibi bizi değerlendiriyor, müşteri profilimize not düşüyor, topluluk üyeleri söylediklerimizi beğeniyor ya da görünmezliğe mahkûm ediyor. İlk bakışta bu sistem demokratik görünür. Herkesin sesi vardır; kötü davranış cezasız kalmaz, güvenilir insanlar ödüllendirilir. Fakat biraz yakından bakınca neşeli yıldızların altında eski bir mimarinin dijital gölgesi belirir: panoptikon.
Gardiyan artık merkezde değil
Jeremy Bentham’ın tasarladığı panoptikon, ortadaki gözetleme kulesinden bütün hücrelerin görülebildiği bir hapishaneydi. Mahkûm, gardiyanın kendisini izleyip izlemediğini bilemezdi; bu yüzden her an izleniyormuş gibi davranırdı. Michel Foucault’nun dikkat çektiği asıl mesele de buydu: Etkili iktidar, sürekli bakmak zorunda değildir. Bakış ihtimalini insanın zihnine yerleştirmesi yeterlidir.
