Kendi Hücremizin Gardiyanı: Sosyal Medyanın Tatlı Panoptikonu

Bir zamanlar gözetim denince akla yüksek duvarlar, karanlık kuleler ve sert bakışlı gardiyanlar gelirdi. Bugün kule cebimizde, gardiyan ekranımızda, mahkûm ise çoğu zaman gülümseyerek poz veren biziz. Dijital panoptikonun tuhaf zarafeti burada başlar: Kimse bizi zorla sahneye çıkarmıyor gibi görünür. Biz zaten çıkmak isteriz. Kahvemizi, tatilimizi, politik öfkemizi, yalnızlığımızı, bedenimizi, başarımızı ve bazen başarısızlığımızı bile paylaşırız. Üstelik bunu bir itiraf değil, varoluş biçimi sanırız.

Jeremy Bentham’ın panoptikonu, ortasında gözetleme kulesi bulunan bir hapishane tasarımıydı. Mahkûm, izlenip izlenmediğini bilemezdi; bu belirsizlik onu kendi kendisinin polisi hâline getirirdi. Foucault bu modeli modern toplumun disiplin mantığını açıklamak için kullandı. Sosyal medya ise bu modeli daha parlak, daha renkli ve daha eğlenceli bir biçimde güncelledi. Artık kule opak değil; filtreli, bildirimli, kaydırılabilir ve yüksek çözünürlüklü. Eski panoptikonda görünür olmak cezaydı, yenisinde görünmez kalmak neredeyse sosyal ölüm gibi hissediliyor.