DNA’nın Gizli Zar Atışı: Kuantum Tünelleme Mutasyonları Fısıldıyor mu?

DNA’nın Gizli Zar Atışı: Kuantum Tünelleme Mutasyonları Fısıldıyor mu?

Bir atom altı parçacığın, aşamayacağı kadar yüksek görünen bir enerji engelinin öbür tarafında belirmesi kulağa bilimkurgu gibi gelir. Kuantum tünelleme tam olarak budur: Klasik fiziğin duvar dediği şey, kuantum dünyasında mutlak bir hapishane değildir. Parçacıklar dalga benzeri özellikleri nedeniyle engelin içinden geçme olasılığı taşır. Bu olasılık çoğu zaman küçük olsa da biyoloji, küçük ihtimalleri milyarlarca yıl boyunca sabırla biriktiren olağanüstü bir laboratuvardır.

Mikroskobik sıçrama, makroskobik sonuç

DNA’nın iki zincirini bir arada tutan hidrojen bağlarında protonlar bulunur. Bu protonlar, belirli koşullarda bir atomdan diğerine klasik anlamda tırmanarak değil, kuantum tünelleme yoluyla geçebilir. Böyle bir geçiş, baz çiftlerinin geçici biçimde farklı kimyasal formlara dönüşmesine neden olabilir. Örneğin bir bazın nadir görülen tautomerik biçimi ortaya çıktığında, DNA eşleşme kuralları anlık olarak şaşabilir. Hücre bölünmesi tam bu sırada gerçekleşirse, yanlış nükleotid yerleştirilebilir; hata onarılmazsa mutasyon kalıcı hale gelebilir.

Atom Çekirdeğini Dağılmaktan Alıkoyan Görünmez Renk Oyunu

Atom çekirdeği, ilk bakışta küçük ve uslu bir bilye yığını gibi düşünülebilir: protonlar ve nötronlar yan yana durur, elektronlar da uzakta dolanır. Fakat bu görüntü aldatıcıdır. Çünkü protonların hepsi pozitif elektrik yüküne sahiptir ve klasik elektromanyetizmaya göre birbirlerini şiddetle itmeleri gerekir. Yani çekirdeğin sakin sakin oturması değil, adeta mikroskobik bir havai fişek gibi patlaması beklenir. Peki neden patlamaz? Cevap, doğanın en güçlü ama en tuhaf mekanizmalarından birinde saklıdır: Kuantum Kromodinamiği, yani QCD.

QCD, kuarkların ve gluonların dünyasını anlatan teoridir. Proton ve nötron dediğimiz parçacıklar aslında temel değildir; içlerinde kuark adı verilen daha küçük yapıtaşları bulunur. Bir proton iki yukarı kuark ve bir aşağı kuarktan, bir nötron ise iki aşağı kuark ve bir yukarı kuarktan oluşur. Fakat onları bir arada tutan şey elektrik yükü değildir. Burada sahneye renk yükü çıkar. Adı renk olsa da bunun kırmızı elma, mavi gökyüzü ya da yeşil yaprakla ilgisi yoktur. Renk, kuarkların taşıdığı soyut bir kuantum özelliğidir; fizikçilerin matematiksel farkları ayırt etmek için seçtiği eğlenceli bir dildir.

Atomlar Neden Böylesine Büyük

Tipik bir atomun, merkezindeki çekirdekten 100.000 kat daha büyük olduğunu hatırlayın. Atomların içinde neden böylesine fantastik boyutta bir boşluk olduğunu anlamak, Heisenberg belirsizlik ilkesi hakkında birazcık daha net olmamızı gerektiriyor. Kesin bir şekilde ortaya koyacak olursak, Heisenberg belirsizlik ilkesi bir parçacığın aynı anda hem konum hem de (yalnızca hızından ziyade) momentumunun yüzde 100 kesinlikle bilinemeyeceğini söylemektedir.

Bir parçacığın momentumu, kütle ve hızının çarpımıdır. Aslına bakacak olursanız, momentum yalnızca, hareket halinde olan bir şeyi durdurmanın ne denli güç olduğunun bir ölçütü olarak düşünülebilir. Örneğin trenin, otomobile nazaran (otomobil çok daha hızlı yol alıyor olsa bile) çok daha fazla momentumu vardır. Atom çekirdeği içindeki bir proton da, bir elektrona göre 2000 kat daha fazla kütleye sahiptir. O halde, Heisenberg belirsizlik ilkesine göre, bir proton ve elektron aynı hacme sahip bir boşluğa kapatılacak olursa, elektron 2000 kat daha hızlı hareket edecektir.

Güneşin İçinde Tünelleme

Güneş, protonları birbirine kenetleyerek, yani hidrojen çekirdeklerini füzyonla helyuma dönüştürerek ısı üretir. Bu füzyon sürecinin yan ürünü olan nükleer enerji güneşten ayrılarak dünyamıza ışık sağlar. Ancak hidrojen füzyonunda bir problem söz konusu.

Protonları birbirine kenetleyen çekim gücü, yani yüksek nükleer güç ancak çok kısa bir mesafede etkilidir. Bu nedenle, güneşteki iki protonun bu çekim gücünün etkisi altına girerek birleşmesi için, birbirlerine çok yakın geçmeleri gerekmektedir. Ancak yakınlaşan iki proton, aynı elektrik yüküne sahip olduklarından dolayı, birbirlerini insafsızca itecektir. Bu şiddetli itmenin üstesinden gelinebilmesi için, protonların muazzam bir hızla çarpışması gerekir. Pratikte bunun gerçekleşebilmesi için ise nükleer füzyonun sürmekte olduğu güneş çekirdeğinin aşırı yüksek sıcaklıkta olması gerekir.

Maddenin Yok Oluşu mu?

atom-bombasiGöreliliğin keşfedilmesinden uzun zaman önce, bilim iki temel ilke keşfetmişti; enerjinin korunumu ve kütle korunumu. Bunların ilki 17. yüzyılda Leibniz tarafından ayrıntılı olarak incelenmiş ve ardından 19. yüzyılda bir mekanik ilkesinin doğal sonucu olarak geliştirilmişti. Çok daha önceleri, ilk insanlar, sürtme yardımıyla ateş yaktıklarında ve böylelikle de verili bir enerji miktarını (iş) ısıya dönüştürdüklerinde, işin ve ısının eşdeğerliliği ilkesini pratik olarak keşfetmişlerdi. Bu yüzyılın başlarında, kütlenin enerji biçimlerinden sadece biri olduğu keşfedilmişti. Bir madde parçacığı oldukça yüksek düzeyde yoğunlaşmış ve lokalize olmuş enerjiden başka bir şey değildir. Bir parçacıkta yoğunlaşan enerji miktarı onun kütlesiyle orantılıdır ve toplam enerji miktarı her zaman sabit kalır. Bir çeşit enerjinin kaybı, bir başka çeşit enerjinin kazanılmasıyla telâfi edilir. Enerji sürekli olarak biçimini değiştirirken yine de her zaman aynı kalır.

Einstein, bizzat kütlenin şaşılacak miktarda bir enerji barındırdığını kanıtlamakla bir devrim gerçekleştirmişti. Kütle ve enerjinin eşdeğerliği E = mc2 formülüyle ifade edilir, burada m kütle, c ışık hızı (yaklaşık olarak saniyede 300.000 km) ve E de durgun cismin barındırdığı enerjidir. m kütlesinde içerilen enerji, ışığın muazzam hızının karesiyle bu kütlenin çarpımına eşittir. Kütle bu nedenle enerjinin oldukça yoğunlaşmış bir biçimidir, bu enerjinin gücü hakkında şu gerçek bizlere bir fikir verebilir; bir atom bombasının patlamasıyla açığa çıkan enerji, enerjiye dönüşen kütlenin binde birinden daha azdır. Normalde, madde içinde hapsolmuş bu muazzam enerji kendini dışa vurmaz ve bu nedenle de göze çarpmaz. Ama atom çekirdeğinin içindeki süreçler belli bir kritik noktaya ulaşırsa, bu enerjinin bir kısmı, kinetik enerji olarak dışarı salınır.
Devamını oku “Maddenin Yok Oluşu mu?” →