Etiket: algı

Parlak Bir Fikir Neden Bize Daha Doğru Gelir?

5 Ağustos 2026

10:33

Bir yorum yaz on Parlak Bir Fikir Neden Bize Daha Doğru Gelir?

Psikoloji

, , , , , ,

Bir fikrin doğru olmasıyla güzel görünmesi arasında mantıksal bir zorunluluk yoktur. Yine de insan zihni, iyi tasarlanmış bir sunumu, pürüzsüz bir cümleyi, zarif bir grafiği ya da etkileyici bir metaforu çoğu zaman doğruluğun işareti gibi okur. Şık bir slaytta sunulan zayıf bir öneri, dağınık notlar arasında duran güçlü bir kanıttan daha ikna edici görünebilir. Bu yalnızca modern çağın görsel bombardımanına özgü bir zaaf değildir; zihnin belirsizlikle baş etme biçiminin eski ve derin bir sonucudur.

Güzellik, zihnin kısa yolu

Zihin her iddiayı sıfırdan incelemek için ne zamana ne de enerjiye sahiptir. Bu nedenle kestirme yollara, yani bilişsel sezgilere başvurur. Bir bilgi kolay okunuyorsa, akıcı anlatılıyorsa veya tanıdık bir biçimde sunuluyorsa onu işlemek daha az zihinsel çaba gerektirir. Bu rahatlık hissi, farkında olmadan “Bu doğru olmalı” yargısına dönüşebilir. Psikolojide buna işlemleme akıcılığı denir: Kolay kavranan şey, çoğu kez daha güvenilir, daha tanıdık ve daha doğru hissedilir.

Buradaki kritik sözcük “hissedilir”dir. Doğruluk duygusu ile doğruluğun kendisi aynı şey değildir. Bir denklemin simetrik oluşu, bir kuramın sade açıklaması ya da bir siyasi sloganın ritmik yapısı elbette değer taşıyabilir. Fakat estetik haz, kanıtın yerine geçemez. “Doğaya uygun geliyor” cümlesi, bir argümanın test edildiği anlamına gelmez; çoğu zaman yalnızca zihnimizde hoş bir düzen kurduğu anlamına gelir.

Estetik neden ikna eder?

Çünkü güzellik, düzen vaadi taşır. İyi bir anlatı karmaşık olayları neden-sonuç zincirine yerleştirir; iyi bir tasarım dağınık veriyi okunabilir hale getirir. İnsan, rastlantıdan çok örüntüyü sever. Örüntü ise kontrol hissi verir. Bu yüzden dünyayı tek bir anahtarla açıklama iddiasındaki fikirler, çoğu zaman gerçekliğin karmaşıklığından daha çekici görünür. Ne var ki gerçeklik, etkileyici bir poster kadar simetrik davranmak zorunda değildir.

Bilimde bile estetik sezgiler çalışır. Araştırmacılar sade, tutarlı ve zarif kuramları tercih etme eğilimindedir. Bu eğilim bütünüyle irrasyonel değildir; basit modeller bazen daha güçlü öngörüler üretir. Ancak bilimsel tarihin önemli derslerinden biri şudur: Evrenin zarafet anlayışı, insanınkine borçlu değildir. Bir teori güzel olduğu için değil, gözlemlerle sınandığı ve alternatiflerinden daha iyi açıkladığı için kabul edilmelidir. Güzellik, araştırma için iyi bir pusula olabilir; mahkeme kararı değil.

Güzel yalanlara karşı küçük savunmalar

Bir iddia özellikle kusursuz, duygusal veya estetik açıdan tatmin edici geldiğinde kısa bir zihinsel fren faydalıdır: “Bunu güzel bulduğum için mi, yoksa kanıtı güçlü olduğu için mi benimsiyorum?” Ardından kaynağa, karşı örneklere, ölçüm yöntemine ve iddianın yanlışlanabilir olup olmadığına bakmak gerekir. İyi fikirler sorulara dayanır; kötü fikirler ise çoğu zaman yalnızca etkileyici bir ambalaja dayanır.

Estetiği düşman ilan etmek de yanlış olur. Güzel anlatım, gerçeğin anlaşılmasını kolaylaştırabilir; iyi görselleştirme verideki gizli örüntüleri görünür kılabilir. Sorun, estetiğin hakikatin hizmetkârı olmaktan çıkıp onun kılığına girmesidir. En olgun tavır, bir fikrin güzelliğinden zevk almak ama hükmü kanıta bırakmaktır. Çünkü bazen en doğru düşünce ilk bakışta zarif değil, sadece inatla test edilmiş olabilir.

Hafızanız Size Yalan Söylüyorsa, Belki de Daha Yaratıcısınız

4 Ağustos 2026

12:33

Bir yorum yaz on Hafızanız Size Yalan Söylüyorsa, Belki de Daha Yaratıcısınız

Psikoloji

, , , , , ,

Hepimiz o tuhaf anı biliriz: Çocukluktan kalma bir olayı büyük bir kesinlikle anlatırız, sonra bir kardeşimiz araya girer ve bütün hikâyeyi bozar. Sandığımız ev başka bir evdir, kahramanca söylediğimiz söz aslında babamıza aittir, hatta o gün yağmur bile yağmamıştır. İlk tepki genellikle mahcubiyettir: “Demek ki yanlış hatırlıyormuşum.” Oysa hafızanın kusurları yalnızca zihinsel bir arıza değil, yaratıcı düşüncenin gizli atölyesi de olabilir.

Hafıza, çoğu insanın sandığı gibi geçmişin yüksek çözünürlüklü bir video kaydı değildir. Daha çok, her çağrıldığında yeniden sahnelenen bir tiyatro oyunudur. Beyin geçmişi depolamakla yetinmez; onu bugünkü ihtiyaçlarımıza, duygularımıza, beklentilerimize ve inançlarımıza göre tekrar kurar. Bu yeniden kurma sürecinde ayrıntılar yer değiştirir, boşluklar doldurulur, ilgisiz iki deneyim beklenmedik biçimde birleşir. Gerçeğe sadakat açısından bakıldığında bu durum sorun yaratabilir. Fakat yeni fikirler açısından bakıldığında, tam da bu esneklik verimli bir düzensizliktir.

Hata, uzak fikirler arasında köprü kurar

Yaratıcılık çoğu zaman hiç yoktan bir şey üretmek değil, daha önce yan yana gelmemiş parçaları yeni bir düzende birleştirmektir. Yanlış hatırlama bu birleştirme işini doğal olarak yapar. Bir şarkının melodisini başka bir anının duygusuyla karıştırdığınızda, zihniniz yalnızca hata yapmaz; özgün bir çağrışım üretir. Bir roman kahramanına eski bir öğretmeninizin sesini, bir arkadaşınızın yürüyüşünü ve hiç tanımadığınız birinin yüzünü eklediğinizde, bellek gerçeği bozarken kurmacaya malzeme sağlar.

Bilimsel keşiflerin ve sanatsal buluşların tarihi de kusursuz hatırlamadan çok verimli sapmalarla doludur. Bir araştırmacı, farklı problemler arasında benzerlik görür; bir besteci, duyduğu ezgiyi kendi iç dünyasında dönüştürür; bir tasarımcı, çocukluk nesnesinin işlevini bugünün teknolojisine taşır. Elbette bunların her biri doğrudan “yanlış anı” değildir. Ancak ortak mekanizma aynıdır: Zihin, bilgiyi katı kutular içinde tutmak yerine geçirgen sınırlar arasında dolaştırır.

Unutmak da düşünmenin bir biçimidir

Yanlış hatırlamanın yaratıcı gücü, unutmayla akrabadır. Her ayrıntıyı eksiksiz anımsasaydık, zihnimiz muhtemelen geçmişin kalabalığı altında ezilirdi. Unutma, gereksiz ayrıntıları silerek örüntüleri görünür kılar. Bir hikâyenin tüm cümlelerini değil de yalnızca atmosferini hatırlamak, o atmosferi yeni bir anlatıya dönüştürmeyi kolaylaştırır. Ayrıntı kaybı bazen anlam kaybı değildir; tersine, yeni anlamlar için boş alan açmaktır.

Yine de burada romantik bir tuzağa düşmemek gerekir. Hafıza hataları tanıklıkta, hukukta, kişisel ilişkilerde ve travmatik deneyimlerin anlaşılmasında ciddi sonuçlar doğurabilir. “Yaratıcılık” adına yanlış bilgiyi savunmak, gerçekle sorumluluk arasındaki bağı gevşetmek olur. Mesele hafıza hatalarını kutsamak değil; onların zihnin nasıl işlediğine dair verdiği dersi kavramaktır. Bellek güvenilir bir arşivci değildir, ama üretken bir editördür.

Belki de yapılacak en iyi şey, hatırladıklarımıza hem güvenmek hem de onları nazikçe sorgulamaktır. Bir anıdaki çelişkiyi fark ettiğinizde hemen onu düzeltmeye çalışmayın. Önce sorun: Bu karışım bana neyi çağrıştırıyor? Hangi iki dünya burada beklenmedik şekilde buluşuyor? Bazen hafızanın küçük yalanı, gerçeğin veremeyeceği kadar güçlü bir hikâye, fikir ya da görüntü doğurur. Zihin yanlış yola saparken kaybolmayabilir; bazen yeni bir patika icat eder.

Kaskın İçindeki Hayalet: Sanal Bir Deneyim Gerçekten Yaşanmış Sayılır mı?

2 Ağustos 2026

22:43

Bir yorum yaz on Kaskın İçindeki Hayalet: Sanal Bir Deneyim Gerçekten Yaşanmış Sayılır mı?

Felsefe

, , , , , ,

Sanal gerçeklik gözlüğünü taktığınızda yalnızca bir ekrana bakmazsınız; dünyanın kapı menteşelerini değiştirirsiniz. Bir anda salonunuz kaybolur, elinizde plastik bir kontrolcü varken uçurum kenarında titreyen bir kaşife dönüşürsünüz. Dizleriniz bilir: Aşağısı boşluktur. Mideniz itiraz eder. Aklınız ise komik biçimde araya girer: Merak etme, halının üstündesin. İşte fenomenolojinin sorduğu soru tam burada başlar: Deneyim, maddi dünyada karşılığı olmadığı için sahte midir; yoksa yaşandığı için zaten varoluşsal olarak gerçek midir?

Beden yoksa dünya da eksilir mi?

Fenomenoloji, bilinci boşlukta uçan bir ampul gibi düşünmez. Husserl için bilinç her zaman bir şeye yönelmiştir; Merleau-Ponty içinse bu yönelme bedenden geçer. Beden, dünyaya açılan pencere değil, bizzat pencerenin camı, çerçevesi ve ışığıdır. Bu yüzden sanal gerçeklikteki deneyimi bedensiz diye adlandırmak biraz acelecidir. Kask baştadır, kulaklık kulaktadır, kalp hızlanır, avuç terler, boyun döner, kaslar kasılır. Dijital ejderha gerçek değildir belki, ama ondan kaçan sinir sistemi gayet gerçektir.

Burada ince ayrım şudur: Sanal gerçeklik bedeni ortadan kaldırmaz; bedeni yeniden eğitir, yeniden kandırır, yeniden sahneye koyar. Kılıç tutan eliniz aslında kumanda tutar, fakat beden şeması bu ikisini geçici olarak birbirine diker. Bir noktadan sonra kişi, nesnenin ne olduğundan çok, onunla nasıl ilişkilendiğine göre yaşar. Fenomenolojik gerçeklik, atomların pasaport kontrolünden geçmesiyle değil, deneyimin bilince nasıl göründüğü ve bedeni nasıl örgütlediğiyle ilgilidir.

Gerçeklik, sadece dışarıda duran şey midir?

Gündelik akıl gerçekliği çoğu zaman sertlikle ölçer: Çarparsam acıtır, öyleyse gerçektir. Fakat insan varoluşu daha sinsidir. Utanç da görünmezdir ama yüz kızartır. Rüya uyanınca dağılır ama sabah ruh halimizi zehirleyebilir. Bir roman karakteri hayal ürünüdür ama bizi değiştirebilir. O halde gerçeklik tek bir kapıdan girmez; maddi, psikolojik, toplumsal ve varoluşsal katmanları vardır.

Sanal gerçeklik bu katmanların arasında tuhaf bir hayvan gibi dolaşır. Bir sanal uçurum, jeolojik anlamda yoktur; ama korku, yönelim ve karar düzeyinde vardır. Kişi geri adım atıyorsa, bedeni risk hesabı yapıyorsa, hafızasında bir iz kalıyorsa, bu deneyimi yalnızca sahte diye çöpe atmak felsefi tembelliktir. Varoluşsal gerçeklik, insanın dünyada bulunma biçimini değiştiren şeydir. Eğer sanal bir karşılaşma cesaretinizi, arzunuzu, travmanızı ya da benlik algınızı dönüştürüyorsa, o artık yalnızca piksel değildir.

Yine de her piksel kutsal değildir

Burada savaşçı bir dikkat gerekir: Sanal olanı gerçek saymak, her simülasyonu hakikat tahtına oturtmak değildir. Bir deneyimin varoluşsal olarak gerçek olması, onun ontolojik olarak fiziksel nesneyle aynı olduğu anlamına gelmez. Sanal ateş elinizi yakmaz; ama ateşe yaklaşma korkunuzu yönetebilir. Sanal beden yaşlanmaz; ama kendi bedeninizle ilişkinizi bozabilir ya da onarabilir. Bu ayrım kaybolduğunda, teknoloji mistisizme dönüşür; kask, tapınak maskesi olur.

Jungiyen bir gözle bakarsak, sanal gerçeklik modern insanın yeni aktif imgelemi gibidir. Arketipler artık mağara duvarında değil, grafik motorunda belirir. Kahraman, gölge, labirent, canavar ve rehber yeni kostümler giyer. Fakat bilinçdışı için kostüm ikinci plandadır; o, sahnede hangi enerjinin dolaştığına bakar. Sanal bir avatarla kurduğumuz bağ, bastırılmış kimlik parçalarını yüzeye çıkarabilir. Kimi orada daha cesur, kimi daha zalim, kimi daha özgür olur. Soru şudur: Kaskı çıkarınca kim geri döner?

Sonuçta bedensiz deneyim diye bir şey, insan için neredeyse yoktur. En soyut düşünce bile nabız, nefes, gerilim ve hafıza içinde yaşanır. Sanal gerçeklik, bedeni iptal etmez; ona başka bir dünya grameri öğretir. Bu yüzden sanal deneyim, fiziksel gerçeklikle aynı değildir ama varoluşsal olarak gerçek olabilir. Ölçüt şudur: Sadece gördünüz mü, yoksa değişerek mi döndünüz? Eğer ikinciyse, o dünya sanal olabilir; fakat sizde açtığı yara, kapı ya da soru gerçektir.

Her Şeyi Bilenlerin Çağı: İnternet Bizi Nasıl Cahil Bırakıyor?

31 Temmuz 2026

22:43

Her Şeyi Bilenlerin Çağı: İnternet Bizi Nasıl Cahil Bırakıyor? için bir yorum

Felsefe

, , , , , ,

Bir zamanlar cehalet, bilgiye erişememekti. Kütüphane uzaktı, kitap pahalıydı, hoca suskundu, arşiv kilitliydi. Bugün ise cehalet, her şeyin elimizin altında olmasıyla başlıyor. Parmak ucumuzda ansiklopediler, dersler, makaleler, tartışmalar, belgeler, görüntüler ve sonsuz yorum var. Fakat tuhaf bir şey oldu: Bilgi çoğaldıkça bilgelik artmadı; aksine zihinlerimiz, pazar yerinde yolunu kaybetmiş bir keşiş gibi sersemledi. Buna epistemolojik çöküş diyebiliriz: Bilginin yokluğundan değil, aşırı varlığından doğan hakikat kaybı.

İnternet bize yalnızca bilgi sunmaz; bilgiye benzeyen şeyler de sunar. Veri, kanaat, propaganda, reklam, uzmanlık, komplo, deneyim, öfke ve eğlence aynı ekranda yan yana durur. Bir bilimsel makaleyle, gece yarısı yazılmış bir sosyal medya tiradı aynı görsel ağırlığa sahip olabilir. Zihin, bu kalabalıkta güvenilirlik hiyerarşisini kaybeder. Eskiden soru şuydu: Ne biliyorum? Şimdi soru daha ürkütücü: Bildiğimi sandığım şey neyin kılığına girmiş?

Bilgi Bolluğu Neden Cehalet Üretir?

Çünkü insan zihni sınırsız değildir. Dikkatimiz bir krallık değil, kuşatılmış bir sınır karakoludur. Her bildirim, her sekme, her önerilen video bu karakola saldırır. Bilgi bolluğu, zihni özgürleştirmek yerine onu sürekli karar vermeye zorlar: Buna inanmalı mıyım? Bunu okumalı mıyım? Bu kişi uzman mı? Bu veri güncel mi? Bu görsel sahte mi? Sonunda yorgun düşeriz. Yorgun zihin hakikati aramaz; rahatlatıcı olanı seçer.

Burada psikolojik bir gölge de vardır. İnsan yalnızca doğruyu bilmek istemez; kendini doğru tarafta hissetmek ister. İnternet, bu arzuya mükemmel bir ayna tutar. Algoritmalar bize dünyayı değil, eğilimlerimizin parlatılmış bir maskesini gösterir. Kişi araştırdığını sanır, oysa çoğu zaman kendi inançlarının yankı mağarasında tur atar. Böylece bilgi edinme eylemi, hakikate yaklaşmak yerine kimlik inşasının bir ritüeline dönüşür. Ben kimim? Hangi kabileye aitim? Hangi öfkeyi paylaşmalıyım?

Epistemolojik çöküşün en sinsi yanı, kendini aydınlanma gibi sunmasıdır. İnsan yüzlerce başlık okur, onlarca video izler, sayısız yorum tarar ve sonunda şunu hisseder: Konuya hakimim. Oysa çoğu zaman yalnızca konuya maruz kalmıştır. Maruz kalmak ile anlamak arasında uçurum vardır. Bir savaş alanının haritasına beş saniye bakmakla orada strateji kurmak aynı şey değildir. Bilgiye temas etmek, bilgiyi sindirmek değildir.

Mutlak Cehalet: Her Şeyi Görüp Hiçbir Şeyi Kavrayamamak

Mutlak cehalet, hiçbir şey bilmemek değildir. Daha korkuncu şudur: Bilmediğini bilmemek. İnternet çağında kişi o kadar çok kırıntı toplar ki kendini ekmek sahibi sanır. Biraz nörobilim, biraz ekonomi, biraz tarih, biraz kuantum, biraz mitoloji… Zihin bu parçaları bir kolaj gibi birleştirir; ortaya dünya görüşü değil, süslü bir sis çıkar. Sis ise tehlikelidir, çünkü içinde yürüyen kişi hem kördür hem de ilerlediğini zanneder.

Bu noktada felsefenin eski ama keskin kılıcı geri dönmelidir: ayırt etme gücü. Sokrates’in bilgeliği, çok şey bilmesinde değil, bilmediğini fark edebilmesindeydi. Bugün bize gereken de dijital Sokratesçilik: Her içerik karşısında küçük ama ölümcül sorular sormak. Kaynak ne? Yöntem ne? Çıkar ilişkisi var mı? Karşı görüş ne diyor? Bu bilgi bende hangi duyguyu kışkırtıyor? Öfke mi, gurur mu, korku mu? Çünkü duygu, hakikatin kapısını açabilir; ama çoğu zaman sahte anahtar da olabilir.

Çözüm internetsiz bir manastıra kaçmak değildir. Bilgi denizini kurutamayız; yüzmeyi öğrenmeliyiz. Daha yavaş okumalı, daha az paylaşmalı, daha çok doğrulamalıyız. Bazen bir konuda fikir sahibi olmayı ertelemek, çağımızın en radikal erdemidir. Her şeye anında tepki veren insan, düşünmez; yalnızca yankılanır.

Sonunda mesele teknoloji değil, ruh disiplinidir. İnternet bir büyüteçtir: Merakımızı da büyütür, kibrimizi de. Hakikati arayan kişi, bilgi kalabalığının ortasında içsel bir sessizlik kurmak zorundadır. Çünkü gürültünün içinde en zor duyulan ses, gerçeğin sesidir. Ve belki de çağımızın en büyük bilgeliği şudur: Her şeyi öğrenebilirsin, ama önce neyi bilmeye değdiğini öğrenmelisin.

Bir Cümle Kaç Kez Söylenirse Gerçek Gibi Gelir?

31 Temmuz 2026

14:33

Bir yorum yaz on Bir Cümle Kaç Kez Söylenirse Gerçek Gibi Gelir?

Psikoloji

, , , , , ,

Bir arkadaşınızın yıllardır aynı şehir efsanesini anlattığını düşünün: “İnsanlar beyinlerinin yalnızca yüzde onunu kullanır.” İlk duyduğunuzda şüphelenebilirsiniz. Beşinci duyduğunuzda kulağa tanıdık gelir. Yirminci duyduğunuzda ise zihin, garip bir kestirme yola başvurur: “Bu kadar sık karşıma çıkıyorsa doğru olmalı.” İşte doğruluk yanılsaması etkisi tam burada çalışır. Bir iddianın gerçekliği değil, zihinde yarattığı aşinalık duygusu güçlenir.

Psikolojide bu olgu, tekrar edilen bilgilerin daha kolay işlenmesiyle ilişkilendirilir. Zihnimiz akıcı biçimde işlediği şeyleri çoğu zaman daha güvenilir kabul eder. Buna işleme akıcılığı denir. Tanıdık bir cümleyi anlamak yeni bir cümleyi çözmekten daha az zihinsel enerji ister. Ne var ki beynimiz bazen bu kolaylığı doğruluğun kanıtı sanır. Yani “bunu hızlı kavradım” hissi, fark edilmeden “bu doğru olmalı” hükmüne dönüşebilir.

Tanıdıklık, kanıt değildir

Bu etki yalnızca safdillik meselesi değildir; son derece insani bir bilişsel eğilimdir. Gün içinde binlerce bilgi kırıntısıyla karşılaşırız: reklam sloganları, kısa videolar, siyasi iddialar, sağlık tavsiyeleri, aileden kalma sözler. Her birini laboratuvar titizliğiyle sınamak imkânsızdır. Zihin bu yoğunlukta hayatta kalmak için pratik kurallar kullanır. Tekrar, bu pratik kurallardan biridir. Sorun, bu verimli mekanizmanın kötü niyetli ya da hatalı içerik tarafından kolayca istismar edilebilmesidir.

Sosyal medya bu yanılsamanın kusursuz bir hızlandırıcısıdır. Aynı iddia farklı hesaplardan, farklı görsellerle, farklı tonlarda önünüze düşer. Bir süre sonra kaynakların gerçekten bağımsız olup olmadığı unutulur; geriye yalnızca yaygınlık hissi kalır. Oysa bin hesabın aynı yanlış bilgiyi paylaşması, yanlış bilgiyi bin kat doğru yapmaz. Bir yankı odasında ses büyür, fakat sesin büyümesi onun hakikatle arasındaki mesafeyi azaltmaz.

Daha da ilginç olanı, insanların ilk anda “yanlış” diye etiketledikleri bilgilerin bile tekrarlandıkça daha inandırıcı görünebilmesidir. Zihin, kaynak bilgisini ve ilk uyarıyı zamanla silikleştirebilir; buna karşılık cümlenin tanıdıklığı kalır. Böylece hafızada tuhaf bir iz oluşur: “Bunun yanlış olduğunu duymuştum” yerine “Bunu daha önce duymuştum” kalabilir. Bu nedenle yanlış bilgiyi çürütürken, yanlış cümleyi sürekli ve çıplak biçimde tekrarlamak bazen ters etki yaratabilir.

Zihinsel bağışıklık nasıl güçlenir?

İlk adım, tanıdıklık hissini bir alarm olarak görmektir. Bir bilgi size çok aşina geldiğinde “Demek ki doğru” demek yerine, “Bunu nereden biliyorum?” diye sorun. Kaynağı belirleyin, iddianın ilk haline ulaşın ve mümkünse farklı uzmanlık alanlarından güvenilir kaynaklarla karşılaştırın. Özellikle sayısal iddialarda, etkileyici bir yüzdeden önce ölçüm yöntemini; tarihsel anlatılarda ise güzel bir hikâyeden önce belgeyi arayın.

İkinci adım, cümlenin kendisini değil, onu destekleyen gerekçeyi hatırlamaktır. “Bu doğru mu?” sorusu değerlidir; fakat “Bunu doğru yapan kanıt ne?” sorusu daha değerlidir. Kanıt, tekrarın aksine zahmet ister: veri, yöntem, bağlam, karşı görüş ve belirsizlikle uğraşmayı gerektirir. Hakikat çoğu zaman slogan kadar pürüzsüz değildir; dipnotları, istisnaları ve can sıkıcı ayrıntıları vardır.

Son olarak, kendi inançlarımızın da tekrar yoluyla sertleşebileceğini kabul etmek gerekir. Herkes başkalarının propagandasına karşı uyanık olduğunu düşünür; asıl güçlük, kendi çevremizin tekrar ettiği rahatlatıcı fikirlere şüpheyle bakabilmektir. Bilgelik, her şeye kuşkuyla saldırmak değildir. Bilgelik, bir şeyin sık söylenmesi ile iyi temellendirilmesi arasındaki farkı koruyabilmektir. Çünkü hakikat bazen çok tekrar edilir, ama onu hakikat yapan tekrar değil, dayanıklı kanıttır.