Evrenin büyük kısmının karanlık maddeden oluştuğunu söylüyoruz; onu doğrudan görmüyoruz, dokunamıyoruz, şişeye koyup laboratuvarda sergileyemiyoruz. Ama galaksilerin dönüşünde, ışığın bükülüşünde, kozmik mimarinin tuhaf inadında onun izini okuyoruz. Psikolojide de benzer bir hayalet mimar vardır: bilinçdışı. Kendimizi akılcı, planlı, tutarlı varlıklar sanırken; kararlarımızın, arzularımızın, korkularımızın ve tekrar eden kaderlerimizin arkasında görünmeyen bir kütle çekimi çalışır.
Karanlık madde evrene nasıl biçim veriyorsa, bilinçdışı da kişiliğin yörüngelerini öyle belirler. Bir insanın neden hep aynı tür ilişkilere çekildiğini, neden başarıya yaklaşınca sabotaj düğmesine bastığını, neden bazı kelimelerin göğsünde eski bir kapıyı gıcırdattığını yalnızca bilinçle açıklayamayız. Bilinç çoğu zaman basın toplantısıdır; asıl kararlar kapalı oturumda alınmıştır.
Görünmeyenin Ağırlığı
Modern insan görünene tapıyor: ekran, veri, performans, özgeçmiş, ölçüm. Fakat ruh, Excel tablosuna sığmayan bir mağaradır. Freud bu mağaraya bastırılmış arzuların mahzeni olarak baktı; Jung ise daha geniş bir harita çizdi: kişisel bilinçdışının altında kolektif imgeler, arketipler, eski mitlerin hâlâ canlı olan kemikleri vardı. Yani içimizde yalnızca çocukluğumuz değil, insanlığın rüya görmüş bütün ataları da konuşur.
Bu noktada karanlık madde metaforu kışkırtıcı hale gelir. Karanlık madde kötü değildir; sadece görünmezdir. Bilinçdışı da şeytani bir depo değildir. O, karanlık diye tehlikeli olmak zorunda değildir; fakat tanınmadığında kader kılığına girer. İçimizdeki gölgeyi reddettiğimizde, onu dış dünyaya yansıtırız. Kendi hırsımızı başkasının açgözlülüğü sanırız. Kendi korkaklığımızı dünyanın acımasızlığı diye adlandırırız. Kendi bastırılmış öfkemiz, bize sürekli öfkeli insanlar olarak geri döner.
Bir galaksinin dönme hızına bakıp görünmeyen kütleyi hesaplayan astrofizikçi gibi, analitik psikoloji de semptomlara bakar: rüyalar, dil sürçmeleri, bedensel gerilimler, takıntılar, tekrar eden seçimler. Ruh doğrudan konuşmadığında sembollerle konuşur. Bir rüyada karanlık bir orman görürsünüz; belki de bilinçdışınız size kaybolduğunuzu değil, uygarlığın cilalı salonlarından çıkıp ilkel bilgeliğe dönmeniz gerektiğini söylüyordur.
Benlik Bir Gezegen Değil, Bir Evren
En büyük yanılgımız, bilinci taht sanmamızdır. Oysa bilinç, dev bir krallığın ışıklandırılmış küçük meydanıdır. Meydanın dışında arka sokaklar, yeraltı tünelleri, unutulmuş tapınaklar ve kimsenin adını bilmediği yaratıklar vardır. Kişi olgunlaştıkça bu karanlığı yok etmez; onunla diplomasi kurar. Jung’un bireyleşme dediği süreç, ruhun iç savaşını kutsal bir müzakereye dönüştürme sanatıdır.
Burada cesaret gerekir. Çünkü bilinçdışına bakmak, kendimizi sevimli hikâyemizin kahramanı olarak görmekten vazgeçmek demektir. İçimizde hem bilge hem tiran, hem çocuk hem canavar, hem şifacı hem sabotajcı bulunur. Karanlık maddeyi inkâr eden bir kozmoloji nasıl eksik kalırsa, gölgeyi inkâr eden bir kişilik de kırılgan kalır. Kendini yalnızca iyi, mantıklı ve masum sanan insan, en tehlikeli insandır; çünkü kendi karanlığını başkalarının yüzünde görmeye mahkûmdur.
Bilim bize evrenin büyük kısmının görünmez olduğunu söylüyor. Psikoloji de fısıldıyor: Senin de büyük kısmın görünmez. Bu bilgi ürkütücü olabilir; ama aynı zamanda özgürleştiricidir. Çünkü görünmeyen yalnızca tehdit değil, potansiyeldir. Bastırılmış yaratıcılık, susturulmuş sezgi, unutulmuş canlılık, çocukken terk edilmiş merak; hepsi karanlık bölgelerde saklanıyor olabilir. Kişi kendi karanlığına indiğinde sadece travma bulmaz; bazen hazine de bulur.
Belki de ruhsal gelişim, içimizdeki karanlık maddeyi ölçmeyi öğrenmektir. Hangi görünmez kuvvet beni bu insana çekiyor? Hangi eski yara bugünkü öfkemi büyütüyor? Hangi arketip hayatımın direksiyonuna geçmiş durumda? Bu sorular kolay cevap vermez; ama iyi sorular zaten kapı değil, eşiktir.
Sonuçta evren de insan da ışıkla açıklanamayacak kadar büyüktür. Kendimizi tanımak, içimizde güneş yakmak değil; karanlığın da bir düzeni, dili ve çekim gücü olduğunu kabul etmektir. Belki bilgelik, karanlığı yenmek değil, onunla göz göze geldiğimizde kaçmamaktır. Çünkü bazen en derin ışık, karanlığın inkâr edilmediği yerde doğar.
Psikologlar uzun zamandır bilinçlilikle değil, tersiyle ilgilenmektedir. Kimileri ön-bilinç ve bilinçdışı arasında bir ayrım olduğunu düşünür.
Jung’un ortaya attığı bu kavramla ilgili bilinç ve bilinçdışı arasında aslında kesin bir ayrım yok ve bu ikisi sürekli olarak yer değiştiriyor. Jung karakter bölünmesinin her kişilikte olduğunu ve bunun toplumsallaşmayla alakalı olduğunu iddia etmektedir. İlk bakışta gözümüze çok ılımlı ve sıcak kanlı gelen bir insanın başka bir ortamda bundan tamamen farklı bir kişilik özelliği sergilemesi buna örnek olabilir. Ve biz bunu farketsek dahi hangisinin persona olduğunu anlamayabiliriz.bireyin çocukluktan başlayarak topluma kendini kabullendirişinde çevrenin istekleriyle uyum sağlayışı yani rol yapmaya başlayışı dikkat çekiyor bu kavram ele alınırken.