Sanal gerçeklik gözlüğünü taktığınızda yalnızca bir ekrana bakmazsınız; dünyanın kapı menteşelerini değiştirirsiniz. Bir anda salonunuz kaybolur, elinizde plastik bir kontrolcü varken uçurum kenarında titreyen bir kaşife dönüşürsünüz. Dizleriniz bilir: Aşağısı boşluktur. Mideniz itiraz eder. Aklınız ise komik biçimde araya girer: Merak etme, halının üstündesin. İşte fenomenolojinin sorduğu soru tam burada başlar: Deneyim, maddi dünyada karşılığı olmadığı için sahte midir; yoksa yaşandığı için zaten varoluşsal olarak gerçek midir?
Beden yoksa dünya da eksilir mi?
Fenomenoloji, bilinci boşlukta uçan bir ampul gibi düşünmez. Husserl için bilinç her zaman bir şeye yönelmiştir; Merleau-Ponty içinse bu yönelme bedenden geçer. Beden, dünyaya açılan pencere değil, bizzat pencerenin camı, çerçevesi ve ışığıdır. Bu yüzden sanal gerçeklikteki deneyimi bedensiz diye adlandırmak biraz acelecidir. Kask baştadır, kulaklık kulaktadır, kalp hızlanır, avuç terler, boyun döner, kaslar kasılır. Dijital ejderha gerçek değildir belki, ama ondan kaçan sinir sistemi gayet gerçektir.
Burada ince ayrım şudur: Sanal gerçeklik bedeni ortadan kaldırmaz; bedeni yeniden eğitir, yeniden kandırır, yeniden sahneye koyar. Kılıç tutan eliniz aslında kumanda tutar, fakat beden şeması bu ikisini geçici olarak birbirine diker. Bir noktadan sonra kişi, nesnenin ne olduğundan çok, onunla nasıl ilişkilendiğine göre yaşar. Fenomenolojik gerçeklik, atomların pasaport kontrolünden geçmesiyle değil, deneyimin bilince nasıl göründüğü ve bedeni nasıl örgütlediğiyle ilgilidir.
Gerçeklik, sadece dışarıda duran şey midir?
Gündelik akıl gerçekliği çoğu zaman sertlikle ölçer: Çarparsam acıtır, öyleyse gerçektir. Fakat insan varoluşu daha sinsidir. Utanç da görünmezdir ama yüz kızartır. Rüya uyanınca dağılır ama sabah ruh halimizi zehirleyebilir. Bir roman karakteri hayal ürünüdür ama bizi değiştirebilir. O halde gerçeklik tek bir kapıdan girmez; maddi, psikolojik, toplumsal ve varoluşsal katmanları vardır.
Sanal gerçeklik bu katmanların arasında tuhaf bir hayvan gibi dolaşır. Bir sanal uçurum, jeolojik anlamda yoktur; ama korku, yönelim ve karar düzeyinde vardır. Kişi geri adım atıyorsa, bedeni risk hesabı yapıyorsa, hafızasında bir iz kalıyorsa, bu deneyimi yalnızca sahte diye çöpe atmak felsefi tembelliktir. Varoluşsal gerçeklik, insanın dünyada bulunma biçimini değiştiren şeydir. Eğer sanal bir karşılaşma cesaretinizi, arzunuzu, travmanızı ya da benlik algınızı dönüştürüyorsa, o artık yalnızca piksel değildir.
Yine de her piksel kutsal değildir
Burada savaşçı bir dikkat gerekir: Sanal olanı gerçek saymak, her simülasyonu hakikat tahtına oturtmak değildir. Bir deneyimin varoluşsal olarak gerçek olması, onun ontolojik olarak fiziksel nesneyle aynı olduğu anlamına gelmez. Sanal ateş elinizi yakmaz; ama ateşe yaklaşma korkunuzu yönetebilir. Sanal beden yaşlanmaz; ama kendi bedeninizle ilişkinizi bozabilir ya da onarabilir. Bu ayrım kaybolduğunda, teknoloji mistisizme dönüşür; kask, tapınak maskesi olur.
Jungiyen bir gözle bakarsak, sanal gerçeklik modern insanın yeni aktif imgelemi gibidir. Arketipler artık mağara duvarında değil, grafik motorunda belirir. Kahraman, gölge, labirent, canavar ve rehber yeni kostümler giyer. Fakat bilinçdışı için kostüm ikinci plandadır; o, sahnede hangi enerjinin dolaştığına bakar. Sanal bir avatarla kurduğumuz bağ, bastırılmış kimlik parçalarını yüzeye çıkarabilir. Kimi orada daha cesur, kimi daha zalim, kimi daha özgür olur. Soru şudur: Kaskı çıkarınca kim geri döner?
Sonuçta bedensiz deneyim diye bir şey, insan için neredeyse yoktur. En soyut düşünce bile nabız, nefes, gerilim ve hafıza içinde yaşanır. Sanal gerçeklik, bedeni iptal etmez; ona başka bir dünya grameri öğretir. Bu yüzden sanal deneyim, fiziksel gerçeklikle aynı değildir ama varoluşsal olarak gerçek olabilir. Ölçüt şudur: Sadece gördünüz mü, yoksa değişerek mi döndünüz? Eğer ikinciyse, o dünya sanal olabilir; fakat sizde açtığı yara, kapı ya da soru gerçektir.
