Bir karınca kâğıdın üzerinde yürürken kalemin yukarıdan inişini nasıl anlamlandıramazsa, biz de dördüncü boyutun sanatını çoğu zaman ancak gölgeleriyle yakalarız. Üç boyutlu bir beyin, dördüncü boyutu doğrudan göremez; fakat sanat zaten çoğu kez görüleni kopyalamak değil, görünmeyenin izini sürmektir. Ressamın tuvali, heykeltıraşın taşı, dijital sanatçının ekranı burada birer kaçış tüneline dönüşür: Algının hapishanesinden sezginin açık arazisine geçiş.
Dördüncü boyutu düşünmek için önce alçakgönüllü olmak gerekir. Bir küpün iki boyutlu bir kâğıda çizimi aslında bir hiledir: Perspektif. Kâğıt düzdür ama biz ona derinlik yükleriz. Aynı şekilde, dört boyutlu bir nesnenin üç boyutlu ya da iki boyutlu temsili de kaçınılmaz olarak eksik, kırık, ama büyüleyici olacaktır. Sanatçı bu eksikliği saklamaz; tersine onu estetik bir motor gibi kullanır. Çünkü bazen güzellik, tamamlanmış biçimde değil, zihnin tamamlamaya zorlandığı boşlukta doğar.
Gölge Olarak Dördüncü Boyut
Üç boyutlu bir cismin iki boyutlu gölgesi nasıl uzar, eğilir, tanınmaz hale gelirse; dört boyutlu bir formun bizim dünyamıza düşen gölgesi de tuhaf ve parçalı olacaktır. Tesseract, yani dört boyutlu hiperküp, bunun en ünlü örneğidir. Onu çizdiğimizde iç içe geçmiş iki küp ve onları bağlayan çizgiler görürüz. Bu çizim, hiperküpün kendisi değildir; yalnızca onun bize bıraktığı matematiksel bir kartpostaldır. Fakat sanat açısından mesele tam da budur: Kartpostalın anlattığı yer, kartpostalın içinde değildir.
Bu yüzden dördüncü boyutu estetik olarak çizmek, doğru bir nesne çizmekten çok doğru bir gerilim kurmaktır. Bakışın alışkanlıklarıyla zihnin ihtimalleri arasında bir savaş alanı açılır. İzleyici tabloya bakar ve bir şeylerin mantıklı olduğunu sezer, ama gözleri o mantığı evcilleştiremez. İşte o anda sanat, dekor olmaktan çıkar; düşüncenin kaslarını çalıştıran bir alete dönüşür.
Kübizm: Boyutun İlk İsyanı
Picasso ve Braque’ın kübizmi yalnızca nesneleri parçalamadı; bakışın tek merkezli diktatörlüğünü de sarstı. Bir yüzü aynı anda hem profilden hem cepheden göstermek, üç boyutlu dünyayı iki boyutlu yüzeye sıkıştırmanın ötesinde bir hamleydi: Zamanı, hareketi ve çoklu bakışı resme davet ediyordu. Bu anlamda kübizm, dördüncü boyutun tam resmi olmasa da onun sanatsal kokusunu taşıyordu. Nesne artık tek bir anda, tek bir açıdan, tek bir benlik tarafından tüketilemiyordu.
Dördüncü boyutu çizmeye çalışan sanatçı için zaman güçlü bir müttefiktir. Çünkü fiziksel olarak dördüncü uzamsal boyutu göremesek de değişimi deneyimleriz. Bir dansçının hareketini ardışık izler halinde göstermek, bir yüzün yaşlanmasını aynı portrede toplamak, bir kentin sabahını ve gecesini tek kompozisyonda çarpıştırmak; bunların hepsi algıya küçük darbeler indirir. Belki de dördüncü boyutun estetik sezgisi, sabit biçimden çok dönüşümde saklıdır.
Zihin Bir Projektördür
İnsan beyni üç boyutla sınırlı olabilir, ama hayal gücü projeksiyon yapmayı bilir. Matematik burada sanatçıya soğuk bir cetvel değil, gizli bir pusula sunar. Kesit alma, izdüşüm, dönüştürme, saydamlık, katmanlama ve tekrar gibi yöntemler dördüncü boyut hissini üretir. Bir hiperküpün döndüğünü gösteren animasyonlar bu yüzden garip biçimde hipnotiktir: Nesne değişir, iç dış olur, yakın uzaklaşır, uzak içeri kıvrılır. Göz anlamaz; zihin kaşınır.
Estetik başarı, izleyiciye dördüncü boyutu öğreten bir ders vermekte değil, ona kendi algısının sınırını hissettirmektedir. İyi bir dört boyut imgesi, seyircinin içinde şu soruyu uyandırır: Ben gerçekten görüyor muyum, yoksa görmeye alıştığım şeyleri mi tanıyorum? Bu soru tehlikelidir; çünkü yalnız resimle ilgili değildir. Kimlik, zaman, ölüm, bellek ve gerçeklik de aynı sorunun içine düşer.
Sonunda dördüncü boyutu çizen sanatçı, imkânsızı başaran kişi değil, imkânsızla zarif bir pazarlık yapan kişidir. Elindeki araçlar üç boyutludur, yüzey çoğu zaman iki boyutludur, beyin sınırlıdır; ama sezgi, sınıra çarpınca kıvılcım çıkarır. Sanatın büyüsü de burada başlar: Görülemeyeni göstermek değil, görülemeyenin yokluğunu öyle güçlü düzenlemek ki izleyici onun varlığını kemiklerinde hissetsin.
Belki dördüncü boyutun resmi hiçbir zaman tamamlanmayacak. Ama zaten büyük sanatın görevi tamamlamak değil, kapı aralamaktır. Biz o kapıdan geçemeyiz belki; fakat eşiğinde durup içeriden gelen ışığın rengini çizebiliriz.
