Bir platformda ciddi bir uzman, diğerinde keskin dilli bir mizahçı, üçüncüsünde ise kimseye görünmeden dünyayı izleyen sessiz bir hesap olabilirsiniz. Peki bu profillerden hangisi “gerçek siz”dir? Cevap, ilk bakışta rahatsız edici derecede basittir: Muhtemelen hiçbiri tek başına değildir. Daha da rahatsız edici cevap ise şudur: Hepsi, belirli koşullarda sizsiniz.
Sosyal ağlar kimliği icat etmedi; yalnızca onu aynalarla dolu bir odaya taşıdı. İnsan zaten iş yerinde başka, ailesinin yanında başka, çocukluk arkadaşlarıyla başka bir dil kullanır. Bir öğretmenin sınıftaki tonu ile gece yarısı yakın dostuna attığı mesaj arasındaki fark sahtekârlık değildir. Bu, bağlamın insan ruhundaki farklı telleri titreştirmesidir. Dijital dünya ise bu doğal çoğulluğu kayda geçirir, görünür kılar ve en önemlisi onu yönetilebilir profillere böler.
Profil bir pencere mi, sahne mi?
Bir sosyal medya hesabı çoğu zaman pencere değildir; sahnedir. Orada yalnızca görünmek istemeyiz, nasıl görüleceğimizi de tasarlarız. Fotoğraf seçer, cümle siler, öfkemizi filtreler, başarılarımızı parlatırız. Bu yüzden dijital profilin “yalan” olduğunu söylemek kolaydır; fakat eksiktir. Çünkü seçilmiş olmak, zorunlu olarak sahte olmak demek değildir. Bir portre, insanın yüzünün tamamını göstermez; yine de yüzün gerçek bir ifadesini taşıyabilir.
Asıl tehlike, profilin kendisinden çok profilin seyircisine bağımlı hale gelmektir. İnsan, beğenilmek için kurduğu karakteri tekrar tekrar oynadığında, bir gün rolün dışına çıkmakta zorlanabilir. Başlangıçta “iş için profesyonel görünmeliyim” diye açılan hesap, zamanla kişinin kendi değerini ölçtüğü bir mahkemeye dönüşebilir. Her paylaşım savunma, her beğeni beraat, her sessizlik mahkûmiyet gibi hissedilir. İşte bu noktada sanal kimlik, araç olmaktan çıkar ve sahibini biçimlendirmeye başlar.
Jung’un persona dediği şey burada yararlı bir pusuladır. Persona, toplumla ilişki kurmak için taktığımız yüzdür; gerekli, hatta medeniyet için vazgeçilmezdir. Ancak insan personasını bütünü sanırsa iç dünyasından uzaklaşır. Dijital personanın sorunu, onu çıkarıp kenara koymanın zor oluşudur. Telefon cebimizdedir, seyirci her an oradadır ve sahne ışıkları hiç sönmez. Böyle bir ortamda insan, kendi sessizliğiyle karşılaşacak boşluğu giderek kaybedebilir.
Gerçeklik tek seslilik değildir
“Asıl karakter” arayışı çoğu kez tek, değişmez ve saf bir öz bulunduğu varsayımına dayanır. Oysa insan karakteri mermerden oyulmuş bir heykel değil, karşılaşmalarla şekillenen canlı bir örgüdür. Cesur yanımız bir kriz anında, şefkatli yanımız bir dostun kırılganlığında, acımasız yanımız ise anonim kalabalığın içinde ortaya çıkabilir. Bunların biri diğerini otomatik olarak geçersiz kılmaz. Karakter, en parlak profil fotoğrafımız değil; farklı koşullarda tekrar eden seçimlerimizin örüntüsüdür.
Bu nedenle “Hangisi gerçek ben?” sorusunu değiştirmek gerekir: “Hangi profilimde değerlerimle daha tutarlı davranıyorum?” Bir hesapta nezaket savunup diğerinde insanları aşağılıyorsanız, sorun iki ayrı kimliğiniz olması değildir. Sorun, bu kimlikler arasında etik bir köprü kuramamış olmanızdır. Otantiklik her yerde aynı tonu kullanmak değildir; farklı tonlarda konuşurken aynı temel sorumluluğu koruyabilmektir.
Belki de dijital çağın olgun insanı, maskesiz olan değil, maskesini tanıyandır. Hangi yüzünü ne zaman taktığını, hangi korkuyla parladığını, hangi arzuyla sustuğunu bilen kişi çoklu kimliklerinden kaçmaz. Onları yönetir. Çünkü insanın gerçekliği, tek bir kullanıcı adında değil; görünürken de görünmezken de kendine karşı dürüst kalabilme cesaretinde saklıdır.