Bir sabah evden çıkarken sağ ayağınızla değil de sol ayağınızla adım attığınızı düşünün. Bu küçük değişim, birinin size çarpmamasına, onun kahvesini dökmemesine, işe daha sakin gitmesine, bir e-postayı farklı yazmasına ve aylar sonra Asya’da bir hava sistemiyle ilgili kararların değişmesine yol açabilir mi? Kaos teorisinin popüler imgesi, yani kelebek etkisi, tam da bu tür baş döndürücü bağlantıları akla getirir: Brezilya’da kanat çırpan bir kelebek, Teksas’ta kasırga doğurabilir. Peki bu, bizim her hareketimizden evrensel ölçekte sorumlu olduğumuz anlamına mı gelir?
Kısa cevap: Hayır, sınırsız sorumluluk yüklemez. Ama daha ilginç cevap şudur: Bizi sandığımızdan daha mütevazı, daha dikkatli ve daha az kibirli olmaya çağırır. Çünkü kaos teorisi ahlaki bir mahkeme değil, karmaşık sistemlerin hassasiyetini anlatan bir bilimsel çerçevedir. Başlangıç koşullarındaki küçük farklılıkların büyük sonuçlar doğurabileceğini söyler; fakat bu sonuçların önceden bilinebilir, niyetle ilişkilendirilebilir veya kişiye adil biçimde yüklenebilir olduğunu söylemez.
Sorumluluk Bilgiyle Başlar
Etik sorumluluk genellikle üç sütuna dayanır: bilgi, niyet ve kontrol. Bir eylemin sonucunu makul biçimde öngörebiliyor muyum? O sonucu istemiş miydim veya göze almış mıydım? O sonucu engelleme gücüm var mıydı? Eğer burada attığım adımın Asya’da kasırgaya yol açacağını bilmiyorsam, bunu istemiyorsam ve bağlantı üzerinde kontrolüm yoksa, bana sınırsız bir suçluluk yüklemek ahlaki değil, metafizik bir panik olur.
Bu noktada “ama yine de neden olmuş olabilirsin” itirazı gelir. Evet, nedensel zincirde bir yerlerde bulunmak mümkündür. Fakat her nedensellik sorumluluk değildir. Bir taşın yerinden oynaması çığa katkı sağlayabilir; ama taşın ahlaki kusurundan söz etmeyiz. İnsan taş değildir elbette, fakat insanı sorumlu kılan şey her şeye dokunması değil, anlamlı biçimde seçebilmesidir. Etik, evrendeki tüm titreşimlerin hesabını kişiye keserse, artık etik olmaktan çıkar; kozmik muhasebeciliğe dönüşür.
Sınırsız Sorumluluk, Sorumluluğu Yok Eder
İlginç bir paradoks var: Eğer her şeyden sınırsız sorumluysak, hiçbir şeyden gerçekten sorumlu olamayız. Çünkü sınırsız sorumluluk insan zihninin ve eyleminin taşıyamayacağı kadar büyüktür. Her lokmanın, her susuşun, her mesajın milyarlarca ihtimal doğurduğu bir dünyada kişi felç olur. Kapıdan çıkmak bile etik bir kumara dönüşür. Bu durumda ahlak, insanı daha iyi eyleme yönelten bir pusula olmaktan çıkar; onu korkudan kıpırdayamaz hale getiren bir sis makinesine dönüşür.
Fakat bu, “nasıl olsa öngöremem, o halde istediğimi yaparım” rahatlığı da değildir. Kaos teorisinin bize verdiği asıl ders, küçük eylemlerin önemsiz olmadığıdır. Selam vermek, oy kullanmak, yalan söylememek, trafikte sabırlı olmak, bilimsel bilgiyi çarpıtmamak, bir çocuğu dinlemek… Bunlar kasırga yaratır mı bilmiyoruz; ama sosyal dünyada dalga etkileri yarattıklarını biliyoruz. Öngörülemezlik, sorumsuzluğun bahanesi değil; ihtiyatın ve karakterin önemini artıran bir hatırlatmadır.
Kelebek Olmak: Suç Değil, Bilgelik Daveti
Belki de soruyu şöyle değiştirmeliyiz: Kelebek etkisi bize sınırsız suçluluk mu yükler, yoksa sınırlı ama derin bir dikkat mi öğretir? Ben ikinci cevabı savunurum. İnsan, evrenin tüm sonuçlarını omuzlayamaz; ama kendi niyetinin temizliğini, bilgisinin dürüstlüğünü, eyleminin yakın çevredeki etkilerini ve tekrar eden davranışlarının sistem üzerindeki katkısını önemseyebilir. Bir kez bağırmakla dünya yıkılmaz belki; ama bağırmayı alışkanlık haline getiren milyonlarca insan, sert bir toplum iklimi üretir.
Bu yüzden sorumluluk, kasırgayı tek başına durdurmak değil, rüzgâr üretme biçimimize dikkat etmektir. Kaotik bir dünyada etik insan, her sonucu kontrol eden tanrı rolüne soyunmaz; fakat “benim küçük payım önemsiz” diyerek de kaçmaz. Ne mutlak suçluluk ne mutlak masumiyet: Daha olgun bir ara bölge vardır. Orada insan, sınırlı bilgisiyle iyi niyetli, sınırlı gücüyle özenli, sınırlı ömrüyle tutarlı olmaya çalışır.
Sonuçta burada attığınız adım Asya’da kasırgaya yol açabilir mi? Teorik olarak, karmaşık nedensellik ağlarında akıl almaz bağlantılar mümkündür. Ama etik olarak önemli soru bu değildir. Önemli olan, attığınız adımın bildiğiniz, görebildiğiniz ve etkileyebildiğiniz dünyada ne yaptığıdır. Kelebek olmak suç değildir. Ama kanat çırptığınız havanın başkalarının nefesine karıştığını bilmek, bilgeliğin başlangıcı olabilir.
Kaos kuramı, koşullardaki çok küçük değişikliklerin ileride çok büyük sonuçlara yol açabileceğini söyler. Evden 30 saniye geç çıksaydınız, belki otobüsü kaçıracaktınız ama aynı zamanda sizi yeni bir işe yönlendirerek yaşamınızın akışını değiştirecek kişiyle de tanışacaktınız. Kaos kuramının en bilinen uygulama alanı hava durumudur. “Kelebek etkisi” adıyla bilinen olguda, küçük bir rüzgarcık, gezegenin bir başka yerinde kasırgaya yol açabilir. Ancak kaos gerçek anlamda kaotik değildir; içinde bir takım kalıplar barındırır.
Kaos teorisi doğada görünüşte kaotik ya da rastlantısal olan süreçleri ele alır. Kaosun sözlük tanımı düzensizliği, karışıklığı, rastlantısallığı ya da tesadüfiliği akla getirebilir: hedefsiz, amaçsız ya da ilkesiz rasgele bir hareket. Ama nesnel süreçlere saf “tesadüf”ün karışması, fiziksel olmayan yani metafizik faktörlere davetiye çıkarır: kapris, ruhsal ya da ilâhi müdahale. Yeni kaos bilimi “tesadüfi” olaylarla ilgilendiğinden derin felsefi anlamlara sahiptir. Daha önce rastlantısal ve kaotik olduğu düşünülen doğal süreçlerin, şimdi bilimsel anlamda yasalara uygun oldukları ortaya çıkmıştır ve bu da determinist nedenler için bir temel anlamına gelmektedir. Dahası, bu keşif, evrensel demesek bile, o kadar geniş bir alana yayılmıştır ki, bütünüyle yeni bir bilime yol açmıştır; kaosun incelenmesi. Bu, tüm bilim dallarına uygulanabilen ve bazılarının devrim dedikleri yeni bir bakış açısı ve metodoloji oluşturmuştur.