Bir iş yerinde herkesin nefret ettiği, kimsenin mantığını açıklayamadığı ama yıllardır kullanılan bir form düşünün. Formda aynı bilgi üç ayrı yere yazılır, sonra taranır, e-postayla gönderilir ve nihayet çıktısı alınarak bir dolaba kaldırılır. Bir gün biri çıkıp süreci tek tuşa indiren yeni bir yöntem önerir. Odada kısa bir sessizlik olur. Ardından o kadim cümle duyulur: “Ama biz hep böyle yaptık.” İşte insan zihninin en tuhaf savunma mekanizmalarından biri burada sahneye çıkar: Mantıksız olduğu bilinen eski yapıyı, sırf çalıştığı kanıtlanmış olduğu için korumak.
Bu direnç yalnızca tembellik değildir. Zihin, dünyayı sürekli yeniden hesaplamak istemez; çünkü hesaplamak pahalıdır. Alışkanlıklar, beynin enerji tasarrufu sağlayan kısa yollarıdır. Bir davranış tekrarlandıkça karar olmaktan çıkar, otomatik bir programa dönüşür. Program kusurlu olabilir, hatta gülünç sonuçlar üretebilir; fakat en önemli avantajı öngörülebilir olmasıdır. Zihin çoğu zaman iyi olanı değil, sonucunu tahmin edebildiği şeyi tercih eder. Tanıdık bir eziyet, bilinmeyen bir kolaylıktan daha güvenli görünebilir.
Çelişki neden rahatsız eder?
Kognitif çelişki, aynı anda uyuşmayan iki düşünceyi taşırken oluşan zihinsel gerilimdir. “Bu yöntem saçma” düşüncesiyle “Bu yöntemi yıllardır kullanıyorum” bilgisi yan yana geldiğinde insanın önünde iki yol belirir. Ya yöntemi değiştirecek ya da geçmişteki davranışını haklı gösterecektir. Değişim emek, risk ve belirsizlik içerdiğinden zihin çoğu kez ikinci yolu seçer. Böylece “Saçma olabilir ama en azından sorun çıkarmıyor”, “Yenisi daha kötü olabilir” veya “Bunun mutlaka bilmediğimiz bir nedeni vardır” gibi küçük savunma cümleleri üretilir.
Asıl mesele, eski alışkanlığın yalnızca bir davranış olmamasıdır. Zamanla kimliğe, statüye ve hatıralara bağlanır. Bir yönetici yirmi yıl boyunca belli bir sistemi savunmuşsa sistemi değiştirmek, yalnızca teknik bir güncelleme değildir; geçmişte yanılmış olabileceğini kabul etmektir. Bir aile, kuşaklar boyunca aynı iletişim biçimini sürdürmüşse yeni bir dil öğrenmek, eski otoritelerin sorgulanması anlamına gelebilir. Bu nedenle yapılar mantıkları sayesinde değil, insanlara kim olduklarını anlattıkları için yaşayabilir.
Çalışmak ile iyi çalışmak aynı şey değildir
Eski düzenlerin en güçlü kozu, tamamen başarısız olmamalarıdır. Bir köprü her gün sallanarak da insanları karşıya geçirebilir. Fakat geçişin mümkün olması, köprünün iyi tasarlandığını kanıtlamaz. Benzer biçimde bir alışkanlığın sonuç üretmesi; onun verimli, adil, sağlıklı veya sürdürülebilir olduğunu göstermez. İnsan zihni ise “henüz yıkılmadı” ifadesini kolayca “sağlam” diye tercüme eder. Felaket yaşanmadıkça kusur, sistemin karakteri gibi kabul edilir.
Bu yanılgıyı aşmanın yolu, eskiyi aşağılamak değildir. İnsanlar alışkanlıklarına saldırıldığında fikirlerini değil, benliklerini savunmaya başlar. Daha etkili yaklaşım, yapının geçmişte hangi sorunu çözdüğünü anlamaktır. Belki o gereksiz form, bir zamanlar kayıp kayıtları önlüyordu. Belki ailedeki katı kural, belirsiz bir dönemde güvenlik sağlıyordu. Bir yapının eski işlevini görmek, bugünkü işlevsizliğini daha sakin biçimde tartışmayı mümkün kılar.
Değişim de büyük bir devrim gibi sunulmamalıdır. Zihin, uçurumdan atlamaya değil, küçük deneylere daha kolay razı olur. Yeni yöntem sınırlı bir alanda denenebilir; sonuçları ölçülebilir ve geri dönüş kapısı açık tutulabilir. Böylece bilinmeyen, yavaş yavaş tanıdık hale gelir. Direnç çoğu zaman kanıt eksikliğinden değil, güven eksikliğinden doğar.
Sonunda şu rahatsız edici gerçekle karşılaşırız: İnsan, mantıklı bir varlık olmaktan çok, kendi sürekliliğini korumaya çalışan bir anlatı ustasıdır. Eski alışkanlıklarımızı savunurken bazen sistemi değil, geçmişteki kendimizi aklamaya çalışırız. Gerçek zihinsel olgunluk ise dün işe yarayan şeye teşekkür edip bugün artık gerekmediğini söyleyebilmektir. Çünkü bilgelik, her eski köprüyü yakmak değil; hangisinin bizi karşıya geçirdiğini, hangisinin yalnızca aynı kıyıda oyaladığını fark etmektir.