Mars’a gidecek ilk koloni, aslında bir roketin içinde taşınan en ağır yükün oksijen tankı değil, Dünya’dan miras kalan alışkanlıklar olduğunu çok çabuk anlayacak. Kırmızı gezegende ilk soru şu olmayacak: Patates yetişir mi? Daha tehlikeli soru şu olacak: Bu patates kimin? Çünkü mülkiyet, sadece eşya sahipliği değildir; insanın korkusunu, emeğini, hırsını ve güven ihtiyacını düzenleyen görünmez bir mimaridir.
Dünya’da mülkiyet çoğu zaman bolluk yanılsaması içinde tartışılır. Mars’ta ise her şey kıttır: hava, su, enerji, zaman, hatta hata yapma hakkı. Böyle bir yerde klasik özel mülkiyet modeli, yani bulanın, alanın, satın alanın sahip olduğu düzen, kısa sürede toplumsal bir mayına dönüşebilir. Bir kişinin su arıtma sistemini özel mülk ilan etmesi, diğerlerinin yaşamını ipotek altına alması demektir. Mars’ta mülkiyet, lüks bir hak değil, doğrudan biyolojik kader meselesidir.
İlk İlke: Yaşam Destek Sistemleri Ortak Olmalı
İlk Mars toplumunun en akıllıca kuracağı düzen, katmanlı bir mülkiyet sistemi olacaktır. En altta dokunulmaz ortak varlıklar bulunur: hava üretimi, su döngüsü, enerji çekirdeği, habitat basıncı, tıbbi altyapı ve iletişim sistemi. Bunlar kimsenin şahsi malı olamaz; çünkü bunlar mülk değil, topluluğun akciğeridir. Bir akciğeri hisse senedine çevirmek, sosyolojik olarak intihar biçimidir.
İkinci katmanda emek temelli kullanım hakkı yer alabilir. Bir kolonist bir sera modülünde aylarca çalışıp yeni bir yosun türünü verimli hale getirirse, o üretim üzerinde karar süreçlerine daha fazla katılabilir. Fakat bu, ürünü saklama, karaborsa kurma ya da açlık üzerinden güç devşirme hakkı anlamına gelmez. Mars’ta emek ödüllendirilir, ama yaşamı rehin alma hakkı doğurmaz.
Üçüncü katmanda ise kişisel alan ve sembolik mülkiyet bulunur: giysiler, not defterleri, hatıralar, özel kabin, müzik arşivi, belki bir fincan. Bunlar küçümsenmemelidir. İnsan, yalnızca protein ve kaloriden oluşmaz; kendi küçük krallığına da ihtiyaç duyar. Bir çorap çekmecesi bile Mars’ta psikolojik egemenlik alanıdır.
Ahlak: Kahramanlık Değil, Bakım Disiplini
Mars ahlakı, büyük ihtimalle Dünya’daki romantik kahramanlık anlatılarını hızla çöpe atacaktır. Orada iyi insan, en parlak konuşmayı yapan değil, hava filtresini zamanında değiştiren kişidir. Erdem, gösterişli fedakarlık değil, tekrarlanan bakım davranışıdır. Çünkü kapalı sistemlerde ahlakın sonucu hemen görülür: ihmalkarlık basınç kaybına, kibir enfeksiyona, bencillik isyana dönüşür.
Bu yüzden ilk koloninin ahlak sistemi üç temel yasa etrafında şekillenebilir. Birincisi, şeffaflık yasası: Kaynak ölçümleri, arızalar, sağlık verileri ve üretim kapasitesi herkesin erişebileceği biçimde açıklanmalıdır. Gizli bilgi, Mars’ta gizli silah kadar tehlikelidir. İkincisi, karşılıklı bağımlılık yasası: Her birey sistemin hem kullanıcısı hem bakıcısıdır. Kimse yalnızca tüketici olamaz. Üçüncüsü, geri döndürülebilirlik yasası: Alınan kararlar mümkün olduğunca telafi edilebilir olmalıdır. Çünkü Mars, büyük ideolojik deneyleri kaldıracak kadar sabırlı değildir.
Elbette çatışma kaçınılmazdır. İnsan nereye giderse gölgesini de götürür. Statü arzusu, romantik kıskançlık, uzmanlar arası rekabet, Dünya’daki şirketlerin ve devletlerin uzaktan baskısı koloninin içine sızacaktır. Bu yüzden hukuk sistemi hem hızlı hem ritüel sahibi olmalıdır. Küçük anlaşmazlıklar için arabuluculuk, kaynak ihlalleri için topluluk jürisi, yaşamsal sabotaj için ise sert izolasyon gerekir. Fakat cezalandırma intikam değil, sistem onarımı mantığıyla düşünülmelidir.
En ilginç mesele doğacak ilk Marslı çocuklarla başlayacaktır. Onlar Dünya’yı anavatan değil, masal olarak bilecek. İşte o anda mülkiyet tartışması tarihsel bir kırılma yaşar. Dünya’dan gelenler Mars’ı proje olarak görürken, doğanlar onu ev olarak görecektir. Bir gezegen, üzerinde çocuklar oyun oynadığında artık yalnızca araştırma sahası değildir.
Bu nedenle ilk Mars kolonisi ne tam kapitalist ne tam komünal olacaktır; daha çok zorunluluktan doğan akıllı bir kooperatif uygarlığına benzeyecektir. Ortak akciğerler, emekle kazanılan yetkiler, sınırlı kişisel alanlar ve bakım merkezli bir ahlak. Kırmızı tozun içinde insanlık belki de şunu öğrenecek: Mülkiyet, sahip olduğumuz şeylerden önce, birbirimize neyi yapmayacağımıza dair verdiğimiz sözdür. Mars’ta uygarlık, bayrak dikmekle değil, kimsenin oksijenini pazarlık konusu yapmamakla başlayacaktır.