Bir sabah uyanıyorsunuz ve zihninizin arka odasından kristal berraklığında bir sahne çıkıyor: Birine çok kötü bir söz söylemişsiniz, belki bir dostu terk etmişsiniz, belki bir kazaya sebep olmuşsunuz. Görüntü net, duygu ağır, mideye oturan suçluluk gerçek. Tek sorun şu: O olay hiç yaşanmadı. Peki insan hiç işlemediği bir suçun vicdan azabını taşımalı mı?
Kısa cevap rahatlatıcı görünebilir: Hayır, çünkü ahlaki sorumluluk eyleme bağlıdır. Yapmadığınız bir şeyden hukuken de, etik olarak da suçlu olmazsınız. Fakat insan ruhu mahkeme salonu gibi çalışmaz. Bellek, kamera kaydı değil; daha çok her gece yeniden sahnelenen, dekoru değişen, oyuncuları yaşlanan bir tiyatrodur. Sahte anı, yalan anı değildir; zihnin sahiciymiş gibi ürettiği bir deneyimdir. Bu yüzden suçluluk duygusu sahte değildir. Anı sahte olabilir, acı gerçektir.
Belleğin Karanlık Marangozhanesi
Psikoloji bize belleğin yaratıcı olduğunu söyler. Hatırlamak, depodan kutu indirmek değil; kırık parçaları yeniden birleştirmektir. Bir fotoğraf, bir koku, bir aile anlatısı, çocuklukta duyulmuş bir cümle ve bugünkü kaygılar birleşir; ortaya geçmiş gibi görünen ama aslında şimdiye ait bir inşa çıkar. Elizabeth Loftus gibi araştırmacıların çalışmaları, insanların hiç yaşamadıkları olayları ayrıntılarıyla hatırlayabildiğini göstermiştir. Zihin bazen bir dedektif değil, fazla hevesli bir romancıdır.
Burada etik düğüm başlar. Suçluluk, genellikle üç şeye işaret eder: Bir zarar, bu zararla bağlantılı bir fail ve failin içsel kabulü. Sahte anıda zarar tasavvur edilir, fail sizsinizdir, içsel kabul de bedeninizde çoktan başlamıştır. Kalp hızlanır, yüz kızarır, kaçma isteği doğar. Fakat dış dünyada zarar yoksa, ahlaki borç da aynı biçimde doğmaz. Yapılması gereken kendini cezalandırmak değil, zihnin gönderdiği mesajı çözmektir.
Suçluluk Her Zaman Suçun Kanıtı Değildir
Jungiyen bir yerden bakarsak, sahte anı bazen gölgenin maskeli balosudur. İçimizde kabul etmek istemediğimiz öfke, kıskançlık, terk etme arzusu ya da zarar verme potansiyeli bir hikaye kostümü giyer. Zihin şöyle der: Bak, sen böyle biri olabilirsin. Bu bir mahkumiyet kararı değil, karanlık ormanda yakılmış bir meşaledir. Savaşçı bilgelik burada başlar: Kılıcı kendine saplamak yerine, karanlığa bakmak.
Bu nedenle sahte anı yüzünden duyulan suçluluk tamamen reddedilmemeli, ama tahta da oturtulmamalıdır. Ona bir kral gibi değil, haberci gibi davranmak gerekir. Kendinize şu soruları sorabilirsiniz: Bu anı hangi duyguyu taşıyor? Utanç mı, terk edilme korkusu mu, saldırganlık mı, kayıp mı? Hayatımda şu an benzer bir gerilim var mı? Birine gerçekten söylemem gereken bir özür, kurmam gereken bir sınır, yasını tutmadığım bir şey var mı? Sahte anılar bazen geçmişi değil, bugünün çözülememiş düğümünü gösterir.
Elbette tehlikeli taraf da vardır. İnsan sahte anıyı mutlak gerçek sanıp kendini haksız yere cezalandırabilir ya da başkalarını suçlayabilir. Bu yüzden yoğun, travmatik veya yaşamı bozan anılar söz konusuysa yalnız başına kazı yapmak yerine bir uzmandan destek almak önemlidir. Zihin arkeolojisinde her buluntu gerçek antika değildir; bazıları rüya toprağından yapılmış olabilir.
Peki Etik Sahiplik Nedir?
Sahte anının etik sahipliği, olayı sahiplenmek değil, anının sizde uyandırdığı etkiyi sahiplenmektir. Yani Ben bunu yaptım demek zorunda değilsiniz; ama Bu duygu bende var, buna bakacağım diyebilirsiniz. Bu ayrım ince ama hayat kurtarıcıdır. Suçluluk eyleme, sorumluluk ise farkındalığa bağlanır. Yapmadığınız şey için suçlu değilsiniz; fakat içinizde beliren karanlık, korku veya kırılganlıkla nasıl ilişki kurduğunuzdan sorumlusunuz.
Sonuçta insan, yalnızca yaşadıklarından değil, zihninin yaşanmış gibi sunduğu ihtimallerden de oluşur. Sahte anı, ahlaki bir kelepçe değil; bilinçdışının kapıya bıraktığı tuhaf bir pakettir. Açarken dikkatli olun, içinden zehir de çıkabilir ilaç da. Ama paketin üzerinde adınız yazıyor diye içindeki suçu otomatik olarak kabul etmek zorunda değilsiniz. Bazen en olgun vicdan, kendini aklamakla kendinden kaçmayı birbirine karıştırmayan vicdandır.
